«دوامی‌ها» در بحران دوام می‌آورند؟

حمیدرضا بوجاریان| خبرنگار:

مناطق

مطالعه و اجرای طرح «‌دوام» (داوطلب واکنش اضطراری محله) از سوی سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران و با همکاری نهادهای بین‌المللی از سال 1384 با هدف تشکیل گروه‌های داوطلب واکنش اضطراری در محله‌ها شکل گرفت. در نود و چهارمین جلسه شورای اسلامی شهر تهران تشکیل گروه‌هایی با عنوان دوام با مدیریت سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، تصویب شد. تا پایان سال 1393، بیش از 500 گروه دوام در محله‌های شهر ایجاد شد. با مصوبه شورای ستاد راهبری محله، طرح دوام و آتش‌نشان داوطلب، از ابتدای سال 1394، در قالب خانه دوام و ایمنی با یکدیگر ادغام شدند و هم اکنون 314 خانه دوام و ایمنی در سرای محله‌های شهر تهران فعال هستند. این در حالی است که این روزها انتقادهای زیادی به عملکرد خانه‌های دوام و ایمنی وارد می‌شود. برای بررسی عملکرد خانه‌های دوام با اعضای هیئت‌رئیسه چند شورایاری در مناطق مختلف شهر، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، همصحبت شده و از آنان درباره عملکرد گروه‌های دوام پرسیده‌ایم.

رئیس سازمان مدیریت بحران وزارت کشور گفته، تهران در مقابل بحران‌ها تنها 15‌درصد آمادگی دارد. «اسماعیل نجار» برای این ادعایش، مدرکی ارائه می‌کند که نشان‌دهنده نبود آمادگی میان شهروندان و مسئولان پایتخت هنگام بحران است: «زلزله سال گذشته «ملارد» که تهرانی‌ها آن را احساس کردند، نشان داد شهروندان پایتخت، آموزش و آمادگی کمی برای مدیریت بحرانی مانند زلزله دیده‌اند. از سوی دیگر، در این شهر، ظرفیت ارائه خدمات امدادی به مردم، تنها پاسخگوی 15‌درصد نیازهاست که از استانداردهای حداقلی هم کمتر است.» این اظهارات در حالی بیان می‌شود که بسیاری از اماکن شهر ناایمن هستند و در موقع بروز بلایای طبیعی روی بسیاری از آنها نمی‌توان حساب باز کرد. مدارس، بیمارستان‌ها و... نیز خود از بیماری مزمنی به نام فرسودگی رنج می‌برند به گونه‌ای که به گفته «زهرا ‌نژادبهرام» عضو هیئت‌رئیسه شورای اسلامی شهر تهران، 90‌درصد بیمارستان‌های شهر ناایمن و عمری بالای 40 سال دارند. از سوی دیگر، به گفته «علی شهری» مدیرکل نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس استان تهران، 7 هزار کلاس درس نیازمند تخریب و بازسازی و 9 هزار و 500 کلاس درس نیز نیازمند نوسازی است. در کنار این موارد ناایمن بودن صدها و هزاران واحد مسکونی، اداری و تجاری نیز بر خطرپذیری پایتخت افزوده است. 


‌‌ تردید در کاربردی بودن آموزش‌های دوام 

با عنایت به مطالب پیش گفته، روشن است که دولت هنگام بروز سوانح و بلایای طبیعی نمی‌تواند به تنهایی بار امداد‌رسانی به شهروندان را به دوش بکشد. از این رو، در جوامع پیشرفته کمک گرفتن از گروه‌های مردمی در هنگام بروز سوانح در دستور کار قرار گرفته است. از این رو ایجاد چنین گروه‌هایی و بهره‌گیری از توان مردمی برای مقابله با بلایای طبیعی نیز در پایتخت از حدود 9 سال پیش، مورد توجه قرار گرفت. قرار بود هریک از 374 محله پایتخت، با تشکیل گروه‌های 50 تا 60 نفره مردمی با عنوان «دوام»، فرصت بهره‌گیری از توان مردمی را برای مقابله با بلایای طبیعی فراهم کنند و افراد با استفاده از آموزش‌های مدون بتوانند خدماتی مانند امداد و نجات، اطفای حریق، کمک‌های اولیه... را به افراد حادثه‌دیده ارائه کنند. اما زلزله 5 ریشتری 29 آذر ملارد، نشان داد پایتخت‌نشینان آن‌گونه که انتظارش می‌رفت، آماده مقابله با بحرانی مانند زلزله نبوده‌اند. آماده نبودن محله‌ها و ساکنانش، این سؤال را در ذهن ایجاد کرده است که گروه‌های دوام به طور دقیق، چه خروجی داشته‌اند؟ گروه‌های دوامی که 10 سال پیش و در ابتدا در 5 منطقه تهران شامل شمیران‌نو در منطقه 4، بریانک در منطقه 10، یوسف‌آباد در منطقه 6، نارمک غربی در منطقه 8 و ابوذر غربی در منطقه 17 شروع به کار کردند و اکنون عملکردشان با انتقاد زیادی روبه‌رو شده است. 


دوام منطقه 10 ناموفق است 

منطقه 10 و محله بریانک از نخستین محله‌هایی بود که گروه دوام خود را تشکیل داد. عضو هیئت‌رئیسه شورایاری این منطقه از عملکرد گروه دوام دل خوشی ندارد: «گروه دوام منطقه در سال‌های گذشته، کوچک‌ترین خروجی برای اهالی نداشته است. با وجود هزینه‌های زیادی که برای آموزش این افراد صرف شده است اطمینان می‌دهم در صورت بروز سانحه‌ای در منطقه، اعضای گروه دوام‌ نخواهند توانست در روند کمک رسانی موفق باشند.» به گفته «محسن رهایی» اعضای گروه دوام تنها تا چند روز پس از زلزله فعالیت‌هایی انجام دادند که هیچ‌کدام مؤثر نبود: «در توانمندی گروه دوام منطقه ما همین بس که آنها حتی کپسول‌های ایمنی ساختمان‌ها را که تاریخ مصرفشان گذشته است، تعویض نکرده‌اند و این کپسول‌ها قابل استفاده نیستند. این کار یکی از بدیهی‌ترین فعالیت‌هایی است که گروه دوام باید انجام می‌داد که از آن غافل مانده است. بر این باورم که این گروه کارکرد کاملاً ناموفقی داشته است.»



دایره آموزش گیرندگان دوام محدود است

محدود بودن فعالیت‌های آموزشی، ناتوانی در جذب شهروندان برای ارائه آموزش‌های پیش‌بینی شده امدادی و فرهنگسازی برای مقابله با چالش‌های پس از بروز بحران از انتقادهایی است که به گروه‌های دوام در محله‌ها وارد می‌شود. این انتقاد به گروه‌هایی که سابقه بیشتری دارند، وارد‌تر از محله‌ها و مناطق دیگر است. گروه دوام منطقه 17 و محله ابوذر غربی هم از گزند این انتقادها در امان نیستند. عضو هیئت‌رئیسه شورایاری این منطقه از فعالیت‌های مستمر گروه دوام منطقه‌اش سخن به میان می‌آورد، اما می‌گوید این گروه‌ها به ورطه تکرار افتاده‌اند: «گروه دوام فعالیت‌های زیادی دارد اما این تمرین‌ها در میان مردم اجرا نشده است و همواره گروهی خاص در برنامه‌های دوام شرکت کرده‌اند. همواره‌ افرادی در برنامه‌ها، اردوها و فعالیت‌های آموزشی دوام دیده می‌شوند که در سال‌های اخیر، بارها و بارها در آن شرکت کرده‌اند.» آن‌گونه که «صداقت پورعباسی» می‌گوید: «بیشتر شهروندان ساکن منطقه از گروه دوام و فعالیت‌های آن اطلاعی ندارند با اینکه سال‌هاست گروه دوام در منطقه 17 فعالیت دارد، از جمعیت 300 هزار نفری این منطقه، تنها 250 تا 300 نفر در گروه‌های دوام به شکل مستمر فعالیت می‌کنند. این به آن معناست که گروه دوام نتوانسته جایگاهی میان شهروندان به دست بیاورد. گروه دوام وقتی موفق است که بتواند 50‌درصد جمعیت منطقه را با ارائه آموزش‌های خود آماده مقابله با بلایای طبیعی کند که این اتفاق تاکنون رخ نداده است.»


دوام را دریابید 

با اینکه انتقادهای زیادی از فعالیت گروه‌های دوام و کیفیت پایین حضور این گروه‌ها در مناطق مختلف پایتخت می‌شود، مدیر بحران منطقه 19 باور دارد این گروه‌ها با وجود مشکلاتی که داشته‌اند، توانسته‌اند بخشی از کمبودها و خلأهای امدادی، خدماتی و روانی را هنگام بروز بلایای طبیعی جبران کنند: «وقتی زلزله ملارد رخ داد، در مدت کمی نیروهای دوام منطقه خود را به مراکز و کانکس‌های مدیریت بحران رساندند. به دلیل مسدود شدن خیابان‌ها با استفاده از این نیروها، موفق به دریافت اطلاعات موثقی از وضع محله‌های منطقه و آسیب‌های آن شدیم. اینها بخشی از عملکردهایی بود که اعضای گروه دوام در هنگام بروز بحران توانستند از پس انجام آن برآیند.» به گفته «محمدباقر شفایی» گروه‌های دوام با وجود موفقیت‌هایی که کسب کرده‌اند، نقاط ضعفی نیز دارند: «اکنون تنها 600 نفر عضو گروه‌های دوام هستند. همه این افراد را بانوان تشکیل می‌دهند که نمی‌توان در برخی از امور از توان آنها برای کمک به نیروهای امدادی استفاده کرد. از سوی دیگر، بسیاری از افراد جذب شده در گروه‌های دوام پس از مدتی همکاری خود را با این گروه قطع می‌کنند، چراکه هیچ برنامه‌ای برای استمرار فعالیت‌های آنان در گروه دوام وجود ندارد. برای اینکه گروه‌های دوام به جایگاهی که برای آنها پیش‌بینی شده است برسند، باید به این گروه‌ها و اعضای آن بها داده شود.»


الزامات تقویت داوطلبان واکنش اضطراری محله‌ها 

«گروه‌های دوام به شکل مستمر نیاز به پایدارسازی دارند به این دلیل، برنامه‌های سالانه‌ای از سوی سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در اختیار اعضای این گروه قرار می‌گیرد اما، با توجه به تأمین نشدن بخشی از اعتبارات، امکان اجرای کامل برنامه‌های ابلاغی وجود نداشته است.» این حرف‌های رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران است. «احمد صادقی» ادامه می‌دهد: «از آنجا که فعالیت داوطلبانه در حوزه مدیریت بحران، اقبال کمتری در مقایسه با فعالیت‌های دیگر در جامعه دارد، جلب مشارکت شهروندان در شرایط عادی دشوار است و اغلب مردم در زمان وقوع بحران‌هایی مانند زلزله از حضور در گروه‌های داوطلب استقبال می‌کنند. با گذشت زمان اشتیاق حضور و عضویت در گروه‌هایی مانند دوام کمتر می‌شود.» او نبود امکانات تشویقی مانند تخفیف در استفاده از امکانات تفریحی‌ـ ورزشی و دیگر فرصت‌های رفاهی را از دیگر دلایل کمرنگ بودن فعالیت در گروه‌های دوام می‌داند و می‌افزاید: «شرایط عمومی جامعه سبب شده است جلب مشارکت مردان و گروه‌های سنی متفاوت در تشکلی مانند دوام موفقیت چندانی نداشته باشد. با توجه به موارد طرح شده به نظر می‌رسد در حوزه مدیریت بحران، تداوم طرح دوام به‌عنوان یک برنامه مؤثر در جلب مشارکت شهروندان ضروری است، اما برای اثربخشی بیشتر ضمن ایجاد امکانات تشویقی برای شهروندان، باید در سطح ملی از ظرفیت و پتانسیل دیگر نهاد‌های دخیل در امر مدیریت بحران نیز بهره‌ گرفت.»