قصه تنوع مدرسه در ایران

اظهارنظر اخیر سخنگوی وزارت آموزش‌وپرورش درباره ضرورت کاهش تنوع مدارس، بار دیگر مسئله تفاوت مدارس و نسبت آن با عدالت آموزشی را به یکی از موضوعات روز حوزه آموزش تبدیل کرده است. در ایران، دانش‌آموزان در مدارسی با شیوه‌های متفاوت پذیرش، مدیریت، تأمین منابع مالی و مأموریت آموزشی تحصیل می‌کنند؛ از مدارس دولتی عادی و هیأت ‌امنایی گرفته تا نمونه دولتی، استعدادهای درخشان، شاهد و غیردولتی. اما این مدارس چه تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند و وقتی از کاهش تنوع مدارس صحبت می‌شود، دقیقا کدام الگوها در کانون بحث قرار می‌گیرند؟
تنوع مدارس در نظام آموزشی ایران تنها به تفاوت در نام و عنوان آنها محدود نمی‌شود. برخی مدارس براساس شیوه مالکیت و تأمین هزینه از یکدیگر متمایز می‌شوند؛ برخی دیگر شرایط پذیرش متفاوتی دارند و گروهی نیز با هدف پاسخگویی به نیازهای آموزشی خاص فعالیت می‌کنند. همین تفاوت‌ها باعث شده است که نظام مدرسه‌ای کشور مجموعه‌ای از الگوهای متنوع را در بر گیرد؛ الگوهایی که هرکدام قواعد و کارکردهای خاص خود را دارند. مدارس دولتی عادی، بخش اصلی آموزش عمومی را بر عهده دارند و مدارس غیردولتی با مدیریت مؤسسان غیردولتی و دریافت شهریه در کنار آنها فعالیت می‌کنند. در گروه دیگری از مدارس، شرایط پذیرش یا برنامه آموزشی متفاوت است؛ مدارس استعدادهای درخشان یا سمپاد، مدارس نمونه دولتی و مدارس شاهد ازجمله این موارد هستند. مدارس هیأت ‌امنایی نیز با سازوکار مشارکت هیأت امنا در اداره و پشتیبانی مدرسه شناخته می‌شوند. در کنار این گروه‌ها، مدارس استثنایی، شبانه‌روزی و هنرستان‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش نیز فعالیت دارند که هرکدام از نظر مأموریت، گروه مخاطب یا برنامه تحصیلی ویژگی‌های خاصی دارند.
البته همه این عنوان‌ها در یک سطح قرار نمی‌گیرند؛ برای مثال، دولتی به شیوه مالکیت و اداره اشاره دارد‌؛ درحالی‌که فنی‌وحرفه‌ای به شاخه تحصیلی مربوط است. همچنین ممکن است یک مدرسه دولتی، همزمان شبانه‌روزی یا دارای برنامه آموزشی ویژه باشد؛ بنابراین برای تعیین تعداد دقیق انواع مدارس کشور، باید میان نوع مالکیت، شیوه اداره، شرایط پذیرش و مأموریت آموزشی تفاوت قائل شد.