‌آن‌سوی دیوار سکوت

«سوفیا پتروونا» نوشته لیدیا چوکوفسکایا، داستان زنی معمولی است که در یکی از هولناک‌ترین دوره‌های تاریخ شوروی، ناگهان زندگی‌اش زیر سایه ترس و بی‌خبری قرار می‌گیرد. سوفیا پتروونا کارمند یک انتشارات است؛ زنی سختکوش که به شغلش و جایگاه اجتماعی خود افتخار می‌کند و زندگی نسبتا آرامی دارد. اما موج تصفیه‌های سیاسی، خیلی زود زندگی او و خانواده‌اش را دگرگون می‌کند.
پسر سوفیا، کولیا، مهندس جوان و موفقی است که آینده روشنی پیش روی خود می‌بیند. با این حال، ناگهان بازداشت می‌شود و خانواده‌اش بدون توضیح روشنی درباره اتهام او، در بلاتکلیفی فرو می‌روند. سوفیا نمی‌تواند باور کند که پسرش مرتکب جرمی شده باشد. او مطمئن است اشتباهی رخ داده و تلاش می‌کند با مراجعه به اداره‌ها، نامه‌نوشتن و جست‌وجوی پاسخ، حقیقت را پیدا کند.
اما در دنیایی که «دشمن» می‌تواند هر کسی باشد، حقیقت به چیزی دست‌نیافتنی تبدیل شده است. کارمندانی که شاید بتوانند پاسخی بدهند، سکوت می‌کنند؛ کسانی که دیروز همکار و دوست بودند، امروز از ترس گرفتارشدن، فاصله می‌گیرند و هر پرسش ساده می‌تواند پیامدهایی جدی داشته باشد. سوفیا در مسیر جست‌وجوی پسرش، کم‌کم با نظامی روبه‌رو می‌شود که نه‌تنها آزادی انسان‌ها، بلکه توانایی آنها برای اعتمادکردن به یکدیگر را نیز از میان برده است.
قدرت «سوفیا پتروونا» در همین روایت ساده و روزمره است. چوکوفسکایا به جای ارائه تصویری پرهیاهو از سرکوب، تأثیر آن را بر زندگی یک زن عادی نشان می‌دهد؛ زنی که در ابتدا تصور می‌کند اگر حقیقت را توضیح دهد، مسئله حل خواهد شد، اما هرچه بیشتر پیش می‌رود، بیشتر درمی‌یابد که حقیقت لزوما قدرت نجات‌بخشی ندارد.
این رمان کوتاه در سال‌های ۱۹۳۹ و ۱۹۴۰ نوشته شد، اما سال‌ها امکان انتشار رسمی در شوروی را نداشت. اثر، علاوه بر ارزش ادبی، سندی انسانی از فضای ترس و بی‌اعتمادی دوران تصفیه‌های استالینی نیز به شمار می‌آید. «سوفیا پتروونا» درنهایت داستان مادری است که برای یافتن حقیقت درباره فرزندش می‌جنگد؛ اما در پس این جست‌وجو، پرسشی بزرگ‌تر شکل می‌گیرد: وقتی جامعه‌ای حقیقت را پنهان می‌کند، یک انسان معمولی تا کجا می‌تواند برای کشف آن پیش برود؟
ترجمه فارسی کتاب را خشایار دیهیمی انجام داده و نشر ماهی آن را منتشر کرده است. چاپ نخست این ترجمه در سال ۱۳۹۸ منتشر شد و نسخه حاضر، چاپ پنجم کتاب است.
لیدیا کورنی‌یِونا چوکوفسکایا (۱۹۰۷–۱۹۹۶) نویسنده، شاعر، ویراستار، خاطره‌نگار و منتقد ادبی روس بود. او دختر کورنی چوکوفسکی، نویسنده نامدار ادبیات کودک‌ بود و از جوانی در حوزه نشر و ادبیات فعالیت کرد. چوکوفسکایا بخش مهمی از زندگی خود را در دوره استالین گذراند؛ همسرش، ماتوی برونشتاین، فیزیکدان، در جریان تصفیه‌های سیاسی ناپدید و کشته شد. مهم‌ترین اثر او، «سوفیا پتروونا»، در سال‌های ۱۹۳۹ و ۱۹۴۰ و به‌صورت مخفیانه نوشته شد؛چوکوفسکایا در کنار داستان‌نویسی، به ویرایش، نقد ادبی و خاطره‌نویسی نیز پرداخت. دوستی نزدیک او با آنا آخماتووا در کتاب «یادداشت‌هایی درباره آخماتووا» ثبت شده است.