پرواز را در سنگلج بنگر

زهرا بلندی| خبرنگار:

منطقه 12

«نگاه کن! پشت آن شاخه باریک درخت نشسته. سرت را کمی بالاتر بیار. دوربینت را به همان سمت تنظیم کن. همانجاست. دیدی! کمی سکوت کن تا نغمه‌اش را بشنوی.» «سید حامد موسوی» کارشناس و مدیر روابط‌عمومی باشگاه پرنده‌نگری ایرانیان و «سارا عرب» کارشناس پرنده‌نگری پارک‌شهر اینها را هنگام راهنمایی شهروندان بر زبان می‌آورند. کارشناسانی که بعد از راه‌اندازی باشگاه پرنده‌نگری ایرانیان، از 3 سال پیش زندگی گونه‌های مختلف پرندگان را در زیستگاه‌های مختلف شهری رصد می‌کنند و این اطلاعات را طی تورهای پرنده‌نگری در اختیار علاقه‌مندان می‌گذارند. درحالی‌که گروهی از شهروندان برای گذراندن تعطیلات آخر هفته به تنها سایت پرنده‌نگری پایتخت در پارک‌شهر آمده‌اند، فرصت را غنیمت می‌شمریم و با راهنمایان این گروه همراه می‌شویم تا هم لذت یک روز پرنده‌نگری را همراه آنها تجربه کنیم و هم از فعالیت‌های باشگاه پرنده‌نگری ایرانیان و وضع این روزهای پرندگان شهر بشنویم. 

شاید بارها از بالای سرمان پرواز کرده باشند، اما زمانی را برای نگریستن آنها صرف نکرده باشیم و چیز زیادی راجع به تعداد و‌گونه‌هایشان ندانیم، این درحالی است که پرنده‌نگری و آگاهی نسبت به حیات پرندگان برای گروهی از افراد بسیار ارزشمند است و در این زمینه مشتاقانه فعالیت می‌کنند. 4 سال پیش در مرکز پارک 25 هکتاری شهر، نخستین سایت پرنده‌نگری شکل گرفت تا علاقه‌مندان این حوزه بتوانند در محله سنگلج با استفاده از خدماتی همچون دوربین و کارشناسان زبده، در اینجا گونه‌های مختلف پرندگان را از نزدیک رصد کنند و با وی‍ژگی‌هایشان آشنا شوند. موسوی با دقت در حال جست‌وجوی ردی از پرندگان است و گروه 15 نفره با دوربین‌های دوچشمی که از طرف سایت در اختیارشان قرار گرفته، گوش به زنگ صدای او آرام حرکت می‌کنند. این راهنما با مشاهده دارکوب سوریِ سیاه و سفید که نقطه‌های قرمز رنگ در بدنش دیده می‌شود، رو به ما می‌گوید: «در پارک‌شهر زندگی حدود 70‌گونه پرنده را رصد کردیم، ولی این‌گونه‌ها به‌طور ثابت در یک زمان مشخص در پارک دیده نمی‌شوند. معمولاً اواخر مرداد حدود 15‌گونه پرنده را می‌توان در یک زمان دید که چرخ ریسک بزرگ، دم جنبانک ابلق، شاه طوطی، کلاغ ابلق، گنجشک درختی و خانگی، مینا، قمری خانگی، پیغوی کوچک، بلبل خرما نمونه‌هایی از آنها هستند.»

عرب در ادامه صحبت‌های او می‌گوید: «پرندگان بومی همچون قمری خانگی و کلاغ ابلق همیشه در این پارک دیده می‌شوند، ولی پرندگان «مهاجر زمستان گذر» از اوایل پاییز تا اواخر زمستان و پرندگان «مهاجر عبوری» در 2 دوره اواخر تابستان تا اوایل پاییز و اواخر زمستان تا اواسط بهار در این پارک قابل مشاهده هستند.» او با اشاره به اینکه حدود 2 سال پیش سایت پرنده‌نگری دیگری در دریاچه شهدای خلیج‌فارس هم به بهره‌برداری رسید و متأسفانه بعد از مدت کوتاهی فعالیتش متوقف شد، می‌گوید: «سایت‌های پرنده‌نگری با ایجاد فضایی برای استقرار کارشناسان و مجهز شدن به دوربین برای برگزاری تورهای پرنده‌نگری نقطه قوتی در شهر محسوب می‌شوند که لازم است مسئولان تعداد آنها را افزایش دهند. همه پارک‌ها و مناطق طبیعی پیرامون شهر تهران همچون جمشیدیه، ملت، چیتگر، بعثت، ساعی، سعدآباد، دریاچه شهدای خلیج‌فارس و مناطق سبزکوهپایه‌ای همچون درکه و دربند برای پرنده‌نگری فضاهای بسیار مناسبی هستند.»



پرنده‌نگری و ثبت زندگی پرندگان آزاد

ارتقای آگاهی شهروندان، فراهم کردن پرنده‌نگری و حفظ محیط‌زیست، بزرگ‌ترین راه‌اندازی باشگاه پرنده‌نگری ایرانیان است، این باشگاه سال 1394 آغاز به کار کرد و به فعالیت‌هایی همچون برگزاری سفرهای پرنده‌نگری در داخل و خارج کشور، کلاس‌ها و کارگاه‌های آموزشی و... می‌پردازد. موسوی با اشاره به اینکه پیش از این در کشور ما باشگاه فعالی وجود نداشت، می‌گوید: «سال‌هاست به پرنده‌نگری می‌پردازیم و برای شناسایی‌گونه‌ها، تعداد و ویژگی‌هایشان و از طرفی ارتقای آگاهی مردم با زیستگاه پرندگان به دل طبیعت می‌زنیم.» در همین حین«ناهید یوسف‌نژاد» بانوی 57 ساله که از دوستداران پرندگان است، می‌گوید: «آشنایی با باشگاه پرنده‌نگری یکی از فرصت‌های خوب زندگی من است. رشته تحصیلی‌ام زیست‌شناسی جانوری است و در این حوزه فعالیت می‌کنم اما به دلیل علاقه‌ای که به پرندگان و محیط‌زیست دارم، برای رصد زندگی پرندگان با باشگاه پرنده‌نگری همراه شده‌ام.»

این ساکن محله فرشته با اشاره به اینکه یک سال است در باشگاه پرنده‌نگری عضو است، ادامه می‌دهد: «در حالی‌که بسیاری از مردم هیچ اطلاعی از این رشته و باشگاه ندارند و نمی‌دانند چطور می‌توانند از آن حمایت کنند، من این کار را یکی از بهترین سرگرمی‌ها می‌دانم و اغلب در برنامه‌های مختلف این گروه شرکت می‌کنم.» «علی فروغی» جوانی 29 ساله که از ابتدای مسیر در حال عکس گرفتن از پرندگان است، با قدردانی از فعالیت‌های این باشگاه می‌گوید: «2 سال و نیم پیش خیلی اتفاقی با کانال مجازی باشگاه پرنده‌نگری آشنا شدم. با وجودی‌که هنوز عضو ثابت این گروه نیستم، ولی علاقه خاصی به پرنده‌نگری پیدا کرده‌ام و آشنایی با انواع پرندگان برایم مملو از نشاط است.» وی که ساکن خیابان توحید است، ادامه می‌دهد: «آزادی این پرندگان را دوست دارم و تا حد ممکن این لحظات را با دوربین عکاسی ثبت می‌کنم اما به همین نسبت دیدن پرندگان در قفس حالم را دگرگون می‌کند.» 



جمع‌آوری فیلتر سیگار از بوستان‌ها

در روزگاری که بیش از 200‌ گونه پرنده در پایتخت زندگی می‌کنند، آگاهی از وضعیت زندگی آنها و نکاتی که به بقایشان کمک می‌کند خالی از لطف نیست. وقتی از موسوی می‌خواهیم درباره مشکلاتی که حیات پرندگان را تهدید می‌کند، حرف بزند، می‌گوید: «بررسی وضعیت کنونی پرندگان نیازمند تحقیق و بررسی است و به این راحتی نمی‌توان در این باره اظهارنظر کرد. اما جالب است که در این بوستان پرنده‌ای پیدا کرده‌ایم که سال گذشته 2 جوجه داشت و امسال تعداد جوجه‌هایش به عدد 4 رسیده است. این موضوع نشان‌دهنده این است که شرایط زندگی و پرندگان در این پارک نسبتاً مناسب است.» وقتی از تأثیر اجرای طرح‌هایی مثل جمع‌آوری فیلترهای سیگار و آدامس‌های جویده شده از محوطه بوستان‌ها سؤال می‌کنیم، می‌گوید: «معمولاً پرندگان به این زباله‌ها، نوک می‌زنند ولی آنها را نمی‌خورند حتی اگر پرندگان زباله‌ها را نخورند قطعاً جمع‌آوری آنها تأثیرات مثبت خواهد داشت. 

برای مثال اگر فیلترهای سیگار وارد آب‌های زیرزمینی شوند، باعث مسمومیت آب شده و طبیعتاً هر موجودی که آن را بنوشد، از جمله پرندگان را با مشکلات جدی مواجه خواهد کرد. اما به نظر من اقلیم، زیستگاه و معماری خانه‌ها از مهم‌ترین عوامل در انتخاب زیستگاه پرندگان محسوب می‌شوند. مثلاً تعداد پرندگانی که در فصل پاییز و زمستان به تهران کوچ می‌کنند در زمستان‌های گرم کمتر می‌شود و ادامه گرما می‌تواند بر عادات مهاجرتی آنها اثرگذار باشد. یا نکته دیگر وجود خانه‌های دارای حیاط، زیرزمین و بالکن دنج در گذشته است که نقش زیادی در افزایش تعداد پرندگانی همچون پرستو داشت، اما این روزها با تغییر معماری خانه‌ها و افزایش آپارتمان‌ها جمعیت آنها به مراتب کمتر شده است.» این کارشناس پرنده‌نگری می‌گوید: «به جای توسعه مراکز نگهداری از پرندگان که بسیار هزینه‌بر است و موجب افزایش پشه‌ها و حشرات می‌شود و همچنین یک کار غیرمحیط‌زیستی به نظر می‌رسد، بهتر است فضاهای سبز و سایت‌های پرنده‌نگری را توسعه دهیم تا مردم به دیدن پرندگان آزاد عادت کنند و حامی محیطی شوند که وجودش به بقای پرندگان و حیات وحش و سبزی زمین بی‌ارتباط نیست.»


ارتباط با باشگاه پرنده‌نگری

علاقه‌مندان برای حمایت و عضویت در باشگاه پرنده‌نگری می‌توانند به نشانی اینترنتی www.iranianbirdingclub.com مراجعه کنند.