گزارش
صفحات مجازی متوفی به ارث میرسد
بهروزرسانی جدید یکی از شبکههای اجتماعیبحث میراث دیجیتال و خلأ قانونی آن را در ایران، داغ کرد
رابعه تیموری | روزنامهنگار
شاید هیچیک از ما وقتی عکسی پرخاطره، متن و نظری انتقادی یا گلایه و دلنوشتهای را در شبکههای اجتماعی با دیگران به اشتراک میگذاریم، به این موضوع فکر نکنیم که روزی دیر یا زود این پستها، کامنتها و توییتها مانند آلبومی پر از حرف و روایت، به بازماندگان ما ارث میرسد تا خاطرات گذشته را برایشان زنده نگه دارد. شاید هم آنها تحت قوانین فضای مجازی و در نقش میراثدار این خاطرات، رد و نشانههای ما را در شبکههای مجازی حفظ کنند و سالها پس از پایان زندگی مادی ما، با توییتها، پستها و نظرهایی که بازماندگان درحسابهای کاربری ما میگذارند، حیات و حضورمان در دنیای دیجیتال ادامه داشته باشد. چند وقت پیش بود که در اخبار اعلام شد، اینستاگرام قابلیت این نوع میراث داری بازماندگان را ایجاد کرده و در تازهترین به روزرسانیاش و به شکل محدود امکانی برای کاربران بهوجود آورده که فردی را بهعنوان وارث انتخاب کنند تا بعد از فوتشان صفحه یادبودسازی شده آنها را بهعنوان میراث دیجیتال شخص حفظ کنند.
از قابهای عکس تا اکانتهای دیجیتال
تا چند سال پیش چند قطعه عکس سیاه وسفید با صورتهای جدی و چشمهای خیره به دوربین، تنها تصاویری بودند که از درگذشتگان به یادگار میماندند و صداهای ضبط شده روی نوار کاست، برای بازماندگان غنیمتی بزرگ محسوب میشدند که میتوانستند تا اندازهای دلتنگی آنها را تسکین دهند. با گذشت زمان این ثبت و ضبط خاطرات تکامل بیشتری پیدا کرد و از تکعکسهای سیاهوسفید به آلبوم عکسهای رنگی و دم و دستگاههای ضبط و پخش ویدئوها تغییر کرد، اما با به میدان آمدن فضای مجازی و تبدیل شدن این فضا به بخشی از زندگی روزمره اشخاص، فصلی جدید در حفظ و بایگانی روزمرگیها و بیان احساسات و عقاید افراد گشوده شد و یکهتازی این فضا بسیاری از خاطرهنگاریهای رایج را به حاشیه برد. همین علم و آگاهی صاحبان و گردانندگان پلتفرمهای دیجیتال به محوری شدن نقش فضای مجازی در زنده نگهداشتن گذشته اشخاص، باعث شد که مدیران این بسترها تصمیم بگیرند اکانتهای مجازی کاربران مانند داراییهایی ارزشمند به دیگران انتقال پیدا کند. در اجرای این تصمیم هم در میان پلتفرمهای مختلف، اینستاگرام پیشتاز بوده و در آپدیتهای دورهای به قابلیت ورثهای شدن و ادامه حیات صفحات کاربرانش توجه داشته است.
وقتی خلأ قانونی مشکلساز میشود
با آنکه موروثی شدن یا غیرفعال شدن اکانت دیجیتال و انتخاب وارث، توسط مالکان اکانتهای مجازی و در زمان حیات آنها انجام میشود اما در مرحله انتقال و بهرهبرداری آنها توسط بازماندگان، احتمال ایجاد تعارضات و اختلافات معمول داراییهای ورثهای بعید نیست؛ موضوعی که حلوفصل آنها جز با قانون میسر نمیشود. سکوت و بیتفاوتی قوانین کشور در مورد جوانب مختلف فضای مجازی شامل میراث دیجیتال هم شده و در مواجهه با چنین تعارضاتی با خلأ قانونی روبهرو هستیم. «مرضیه علوی»وکیل پایه یک دادگستری ومتخصص جرائم سایبری و حقوق فناوری اطلاعات در اینباره به همشهری میگوید: «در ایران هنوز قانون مشخص و جامعی درباره میراث دیجیتال وجود ندارد؛ یعنی قانون بهطور دقیق نگفته است بعد از فوت یک فرد، تکلیف حسابهای اینستاگرام، تلگرام، ایمیل، صفحات تجاری و سایر داراییهای دیجیتال او چه خواهد شد، اما قوانین موجود تا حدودی این موضوع را پوشش میدهند. طبق مواد ۸۶۷ و ۸۶۸ قانون مدنی، با فوت شخص، حقوق و اموال قابل انتقال او به ورثه میرسد. همچنین قانون تجارت الکترونیکی، بهویژه مواد ۶۲، ۶۴ و ۶۵، از برخی حقوق مربوط به محتوای دیجیتال، اسرار و اطلاعات دارای ارزش اقتصادی حمایت میکند.»
داراییهای مادی بلاتکلیف
علوی حسابهای کاربری دارای فعالیت اقتصادی را از حسابهای فاقد ارزش مالی متفاوت میداند و میگوید: «حساب کاربری لزوما همانند یک ملک یا خودرو قابل انتقال به ورثه نیست. مثلا اگر فردی یک صفحه اینستاگرامی با یک میلیون دنبالکننده و درآمد بالا داشته باشد، باید بین خود حساب کاربری و حقوق مالی و درآمدهایی که از آن ایجاد شده، تفکیک قائل شد. ممکن است طبق قوانین و شرایط پلتفرم، حساب قابل انتقال نباشد، اما برخی حقوق مالی، مطالبات و حقوق مربوط به محتوای آن بر حسب مورد، قابل انتقال به ورثه باشد.» بهگفته این وکیل پایه یک دادگستری«در مورد یک حساب شخصی هم ورثه صرفا بهدلیل وارث بودن، لزوما حق ورود و دسترسی آزاد به تمام پیامها و اطلاعات خصوصی متوفی را ندارند؛ چون حریم خصوصی و حقوق اشخاص دیگر نیز باید رعایت شود.» او بیتفاوتی قانون در مورد داراییهای دیجیتال را مشکلی قابل تامل و آسیبزا عنوان میکند و میگوید: «قابلیت جدیدی که بعضی شبکههای اجتماعی برای تعیین تکلیف حساب پس از فوت ایجاد کردهاند، میتواند از نظر عملی مفید باشد، اما به این معنا نیست که مشکل میراث دیجیتال در ایران حل شده است. در حال حاضر همچنان نیاز به یک قانون مشخص وجود دارد تا دقیقا معلوم کند بعد از فوت افراد، تکلیف حسابهای شخصی، صفحات تجاری، درآمدها، محتوا و اطلاعات خصوصی آنها چه خواهد بود.»
حریم شخصی در خطر است
نگاه جامعهشناسان نسبت به حفظ و حراست از میراث دیجیتال افراد خوشبینانه است و بسیاری از آنها امیدوارند این گنجینههای خاطرات در آینده بتوانند دادهها و انگارههایی غنی برای مطالعات جامعهشناسی و مردمشناسی ایجاد کنند، اما روانشناسانی مانند «ساراگلستانی» معتقدند سپردن حسابهای دیجیتال افراد متوفی به بازماندگانشان حریم شخصی آنها را ناامن میکند. گلستانی در گفتوگو با همشهری میگوید: «اگرچه مرور خاطرات عزیزان درگذشته به روشهای مختلف، میتواند برای افراد تسکیندهنده و آرامش بخش باشد و در عبور از دوران سوگ به آنها کمک کند، اما بهطورکلی میراثی شدن اکانتهای مجازی میتواند حریم خصوصی متوفی و بازماندگانش را تحتتأثیر قرار دهد و امنیت روانی آنها را به خطر بیندازد.» اینرواندرمانگر حتی تعیین وارث از سوی صاحب اکانت را برای پیشگیری از این آسیب مؤثر نمیداند و میگوید: «شاید در مراحل اولیه این تبادل و انتقال اکانت، تعیین وارث از سوی مالک اکانت، به حفظ حریم خصوصی فرد کمک کند، ولی در درازمدت اینروند ادامه پیدا نمیکند و ممکن است مشکلاتی بهوجود آورد.»
