دست باز ایران در بازی با کارت انرژی

بهزاد رنجبر | روزنامه‌نگار

هر محاصره اقتصادی بر این فرض استوار است که اعمال فشار بر طرف مقابل کم‌هزینه‌تر از سایر روش‌ها‌ست. هر زمان این معادله برهم بخورد و ادامه فشار برای اعمال‌کننده پرهزینه شود، محاصره به‌تدریج فرسوده خواهد شد.‌‌ هیچ موضوعی در تنگه هرمز به اندازه جریان انرژی خلیج‌فارس اثر جهانی ندارد. هدف از فعال کردن این اهرم ایجاد کسری پایدار در عرضه نفت است، نه صرفا یک اختلال کوتاه‌مدت. وقفه‌های محدود معمولا با آزادسازی ذخایر راهبردی و افزایش تولید سایر کشورها جبران می‌شود اما اگر بازار به تداوم ریسک عرضه در ماه‌های آینده باور پیدا کند این ریسک در قیمت‌های جهانی تثبیت خواهد شد.

نقش تنگه هرمز در بازار انرژی جهان
روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده از تنگه هرمز عبور می‌کند که معادل حدود ۲۰‌درصد مصرف روزانه جهان است. هرچند بخشی از این حجم از طریق خطوط لوله عربستان و امارات منتقل می‌شود اما اختلال در بخش عمده این جریان همچنان پیامدهای قابل توجهی دارد.‌نکته مهم آن است که آثار کمبود عرضه با فاصله زمانی حدود یک تا یک‌ونیم ‌ماه نمایان می‌شود. در این فاصله، ظرفیت محدود خطوط لوله جایگزین و ناکافی بودن ذخایر راهبردی توان جبران بازار را کاهش می‌دهد. آمریکا نیز پس از آغاز جنگ بخشی از ذخایر استراتژیک خود را برای کنترل قیمت‌ها مصرف کرده و از این منظر با محدودیت روبه‌روشده است.‌افزایش قیمت انرژی به رشد تورم، تداوم نرخ‌های بهره بالا و افزایش هزینه بدهی دولت آمریکا منجر می‌شود. ‌

بنادر و اعتبار تجاری منطقه، سومین کارت هزینه‌ساز
اقتصاد بسیاری از کشورهای همسایه بر پایه ثبات لجستیکی، بنادر و خدمات تجاری شکل گرفته است. ارزش این مراکز تنها به حجم کالا محدود نمی‌شود، بلکه اعتبار آنها به‌عنوان پایگاه امن فعالیت شرکت‌های بین‌المللی، مراکز داده، سوخت‌رسانی و ترانزیت نیز اهمیت دارد.‌خدشه به این اعتبار می‌تواند مسیر سرمایه‌گذاری خارجی را تغییر دهد و هزینه‌ای به‌مراتب بیشتر از خسارت‌های فیزیکی به همراه داشته باشد. منطق مشابهی که درباره زیرساخت‌های انرژی و داده منطقه نیز صدق می‌کند و به‌دلیل وابستگی بازارهای مالی به اعتماد سرمایه‌گذاران آثار فراتر از منطقه خواهد داشت.‌با این حال، این کارت از نظر سیاسی پرخطرترین گزینه است و استفاده از آن می‌تواند همسایگان را از موضع بی‌طرفی خارج‌کند.

کارکرد3 ابزار ایران در تنگه هرمز
‌ 3 کارت ایران در بازی تنگه هرمز‌، یک ویژگی مشترک دارند: هرچه اثرگذاری بیشتر باشد هزینه و ریسک بازگشت آن افزایش می‌یابد. کارت انرژی بیشترین اثر جهانی و بیشترین خطر رویارویی مستقیم را دارد، کارت ریسک کشتیرانی اثر تدریجی‌تر و قابل مدیریت‌تری ایجاد می‌کند و کارت بنادر و زیرساخت‌های منطقه‌ای می‌تواند موازنه سیاسی را ‌ تغییر دهد.‌در نهایت، زنجیره اثر این ابزارها از اختلال عرضه و افزایش قیمت نفت آغاز می‌شود، به تورم و نرخ بهره می‌رسد و سپس بازار بدهی، اوراق خزانه و بازار سهام آمریکا را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. تعیین‌کننده نهایی، سرعت اثرگذاری این زنجیره و توان آن در افزایش هزینه‌های محاصره پیش از تحقق اهداف طرف مقابل خواهد بود.

تأثیر مستقیم تنگه هرمز بر هزینه حمل
میان بستن یک آبراه و گران کردن عبور از آن تفاوت زیادی وجود دارد و کم‌هزینه‌ترین ابزار فشار همین است. بازار بیمه دریایی و حمل‌ونقل به‌شدت به ریسک حساس است و افزایش تنش می‌تواند هزینه  حمل را به‌سرعت بالا ببرد.‌پیامد این وضعیت طولانی‌تر شدن مسیرها، افزایش هزینه حمل و نگهداری کالا و در نهایت رشد قیمت‌ها برای مصرف‌کنندگان است. مزیت این ابزار آن است که بدون درگیری مستقیم و تنها از طریق افزایش نااطمینانی عمل می‌کند.‌گسترش دامنه تهدید از هرمز به باب‌المندب نیز می‌تواند هزینه ریسک را افزایش دهد، زیرا 2گلوگاه اصلی تجارت جهانی همزمان تحت‌تأثیر قرار می‌گیرند. در عین حال، تضمین عبور امن برای کشورهای همسو می‌تواند از همین ابزار به‌عنوان مشوق استفاده کند.