گزارش
آزمایش با متر ایرانی
برای نخستینبار، مرجع تفسیر آزمایشهای پزشکی که قبلا از منابع غربی و خارجی گرفته میشد، بومی شده است
مریم سرخوش | روزنامهنگار
سالهاست طبیعی یا غیرطبیعیبودن بسیاری از آزمایشهای پزشکی ایرانیها براساس استانداردهایی تفسیر میشد که در کشورهای دیگر تدوین شدهاند؛ استانداردهایی که لزوما با ویژگیهای ژنتیک، تغذیهای و جغرافیایی مردم ایران همخوانی ندارند. حالا یک پروژه ملی، پس از بررسی ۲۵میلیون داده آزمایشگاهی، برای نخستینبار محدودههای مرجع بومی آزمایشهای رایج را استخراج کرده است؛ اقدامی که میتواند تشخیص بیماری، تجویز دارو و حتی الگوی درمان را در کشور تغییردهد.
پایان یک ابهام
اینکه پزشک روی برگه آزمایش مینویسد عدد «طبیعی» یا «غیرطبیعی»، براساس چه معیاری تعیین میشود؟ دکتر امیرحسن زرنانی، استاد ایمونولوژی دانشگاه علوم پزشکی تهران، عضو انجمن علوم آزمایشگاهی و مجری اصلی پروژه ملی تعیین محدودههای مرجع آزمایشگاهی ایران، معتقد است پاسخ چنین سؤالهایی مبهم بوده اما اکنون به شکل واضح استخراج شده است. او میگوید: «وقتی نتیجه یک آزمایش طبیعی اعلام میشود، این طبیعی بودن براساس محدودههایی است که سالها قبل توسط دانشمندان تعیین شده است. اما طبیعی بودن همیشه بهمعنای مطابقت با عرف یک جامعه است، نه اینکه هر فردی خارج از آن محدوده الزاما بیمار باشد. در آزمایشگاه هم همین منطق وجود دارد؛ نتیجه زمانی طبیعی تلقی میشود که در محدودهای قرار بگیرد که اکثریت افراد همسن، همجنس و با شرایط مشابه در آن قرار دارند.»
چرا استانداردهای خارجی برای ایرانیها کافی نیست؟
بهگفته این استاد دانشگاه، صدها آزمایش پزشکی تحتتأثیر عواملی مانند سن، جنس، بارداری، شرایط اقلیمی، ارتفاع محل زندگی از سطح دریا، تغذیه، ژنتیک و سبک زندگی قرار دارند. او توضیح میدهد: «نمیتوان انتظار داشت محدوده طبیعی یک آزمایش در اروپا دقیقا برای ایرانیها هم صادق باشد.»
چرا روش متداول جواب نمیداد؟
بهگفته او، برای تعیین محدوده طبیعی آزمایشها 2روش وجود دارد؛ مستقیم و غیرمستقیم. این ایمونولوژیست درباره روش مستقیم توضیح میدهد: «در این روش حدود ۱۰۰نفر که از نظر سلامتی شرایط بسیار خاصی دارند انتخاب میشوند و سپس همه آزمایشها روی آنها انجام میشود. این روش از نظر علمی ارزشمند، اما بسیار پرهزینه است و اجرای آن در کشورهایی با محدودیت اقتصادی دشوار خواهد بود.» به همین دلیل، تیم پژوهشی مسیر دیگری را انتخاب کرد و بهگفته زرنانی روش غیرمستقیم استفاده شد؛ یعنی هیچ فیلتری برای انتخاب افراد گذاشته نشد.
۲۵میلیون داده از سراسر ایران
زرنانی درباره ابعاد این پروژه میگوید: «طی 2سال، دادههای پیش از همهگیری کرونا را از ۶۰آزمایشگاه خصوصی سراسر کشور جمعآوری کردیم. اطلاعات مربوط به همه قومیتها و شهرهای مختلف ایران در اختیار ما قرار گرفت.» بهگفته او، پس از تحلیل این دادهها و با همکاری دانشگاه مونترال، محدودههای مرجع ۱۷آزمایش پرکاربرد کشور استخراج شد و اکنون میتوانیم بگوییم محدوده طبیعی قند خون برای یک مرد جوان ایرانی چقدر است یا همین عدد برای زنان یا گروههای سنی دیگر چه تفاوتی دارد.
کشف تفاوتهای مهم با استانداردهای خارجی
یکی از مهمترین یافتههای این مطالعه، تفاوت قابل توجه بسیاری از آزمایشها با استانداردهای رایج بینالمللی بود. زرنانی در اینباره هم عنوان میکند: «وقتی نتایج را با کتابهای مرجع و محدودههایی که تاکنون استفاده میشد مقایسه کردیم، مشخص شد بسیاری از آنها با جمعیت ایرانی تفاوت دارند.» زرنانی معتقد است این تغییر میتواند الگوی مصرف دارو در کشور را نیز اصلاح کند.
گامی بهسوی پزشکی فردمحور
این پروژه ملی زیرنظر انجمن علوم آزمایشگاهی با مجوز دانشگاه علوم پزشکی تهران اجرا و با عنوان IRLAR در وزارت بهداشت ثبت شده است. زرنانی در توضیح بیشتر بیان میکند: «نتایج بررسیها سال گذشته در کنگره انجمن علوم آزمایشگاهی رونمایی شد و برای ابلاغ به آزمایشگاههای سراسر کشور در اختیار وزارت بهداشت قرار میگیرد.» او این اقدام را گامی مهم در مسیر پزشکی دقیق میداند و میگوید: «این روش ما را به پزشکی فردمحور نزدیکتر میکند؛ یعنی از نسخه واحد برای همه فاصله میگیریم و تشخیصها براساس ویژگیهای واقعی جمعیت خودمان انجام خواهد شد.»
دستاوردی که میتواند روند درمان را تغییر دهد
زرنانی معتقد است مهمترین دستاورد این پروژه، افزایش اطمینان در تفسیر نتایج آزمایشهاست: «آزمایشگاهها از این پس با اطمینان بیشتری میتوانند نتایج را تفسیر کنند، چون این محدودههای مرجع براساس جمعیت ایرانی و با همان تجهیزات و روشهایی استخراج شدهاند که در آزمایشگاههای کشور استفاده میشود.»
چرا محدوده مرجع ایرانیزه شد؟
سالها یا از محدودههای مرجع کشورهای دیگر استفاده میکردیم یا به کتابهای مرجع مراجعه میشد. در هردو حالت، این اعداد براساس جمعیت کشورهای دیگر استخراج شده بودند و اشکالات خودشان را داشتند. به همین دلیل تصمیم گرفته شد محدودههای مرجع برای جامعه ایرانی بهدست بیاید.
محدوده طبیعی آزمایش را چه عناصری تعیین میکنند؟
تفاوتهای ژنتیک، فرهنگی، تغذیهای و حتی شرایط جغرافیایی باعث میشود این محدودهها یکسان نباشند.
۲۵ میلیون داده آزمایشگاهی جمعآوری شد.
17 آزمایش پرکاربرد در این پروژه بررسی شد.
در همینه زمینه :
