گزارش
آشیانه عقاب روی قله تاریخ
روایت پروندهای که قلعه هزارساله را به سیامین بنای ثبت شده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو تبدیل کرد
راحله عبدالحسینی| روزنامه نگار
منظر فرهنگی و تاریخی الموت پس از ۲۵سال پژوهش باستانشناسی، مرمت، حفاظت و تدوین پرونده، یکشنبه (4مرداد) بهعنوان سیامین میراث جهانی ایران در یونسکو ثبت شد؛ حالا نهتنها یکی از مشهورترین دژهای ایران در فهرست میراث جهانی قرار گرفته بلکه نگاه جهان به شبکهای پیچیده از استحکامات کوهستانی و سامانههای مهندسی آب معطوف شده است.
قلعه الموت کجاست؟
قلعه الموت بهمعنای آشیانه عقاب با قدمت بیش از ۱۱۶۲سال یکی از قلعههای تاریخی ایران است. دژ الموت در منطقه الموت قزوین، شمال شرقی روستای گازرخان و در فاصله حدود ۱۰۵کیلومتری از قزوین قرار دارد. قلعه بر فراز صخرهای در ارتفاع ۲هزار و ۱۶۳متری از سطح دریا قرار دارد و صخره آن حدود ۲۰۰متر از زمینهای پیرامونش بلندتر است.
این صخره با شیب تند بخشی از معماری استحکامات دژ را تشکیل میدهد. آنچه نام الموت را در تاریخ ماندگار کرده ورود حسن صباح به این منطقه در اواخر قرن پنجم هجری است. او این دژ را به مرکز فرمانروایی اسماعیلیان نزاری تبدیل کرد که حکومتش ۱۸۰سال ادامه داشت. «قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن» حدود 2هزار کیلومترمربع وسعت دارد و بیش از ۲۰۰روستا را در 2بخش الموت شرقی و غربی دربر میگیرد.
جزئیات پرونده ثبت جهانی الموت
برای ثبت جهانی و قرارگرفتن قلعه الموت در فهرست میراث جهانی، علاوه بر هسته اصلی (قلعه الموت واقع در روستای گازرخان)، ۶قلعه دیگر که با قلعه اصلی مرتبط هستند نیز درنظر گرفته شده است. برخی از قلعههای الموت مربوط به قبل از دوره اسماعیلیه و قرن پنجم است و بیش از 1000سال قدمت دارد.
در نگاه کلی منظر فرهنگی الموت، مجموعهای از دژها، استحکامات، مسیرهای ارتباطی، روستاها و چشمانداز طبیعی رشتهکوه البرز را دربر میگیرد و پرونده ثبت جهانی الموت از 7قسمت شامل قلعه الموت (حسن صباح)، لمبسر، ایلان، شیرکوه، نویزرشاه، قسطینلار و شمسکلایه تشکیل شدهاست. گستره نظام دفاعی الموت علاوه بر قلعهها، شامل روستاها، مزارع و باغها نیز میشود.
مراحل آمادهسازی پرونده الموت
در جریان آمادهسازی پرونده ثبت جهانی علاوه بر کاوش و پژوهش، اقدامات گستردهای نیز انجام شد؛ از مرمت بخشهای آسیبدیده و ساماندهی مسیرهای بازدید گرفته تا نصب تابلوهای معرفی، بهسازی روستاهای مسیر دسترسی و جلب مشارکت جوامع محلی از اقداماتی است که از الزامات یونسکو برای پذیرش پرونده محسوب میشود. حمیده چوبک، مدیر پایگاه میراث فرهنگی الموت با اشاره به اینکه پرونده ثبت جهانی الموت مهر ۱۴۰۴ مورد تأیید کارشناسان یونسکو قرار گرفت، به همشهری گفت: «خوشبختانه پرونده الموت قابلقبول بود و ایرادی نداشت. تعهدهای ما به یونسکو اجرای برنامههای کوتاهمدت ۲ساله، میانمدت و بلندمدت ۱۰ساله است.»
چرا ثبت جهانی الموت اهمیت دارد؟
ثبت جهانی الموت فقط یک موفقیت در حوزه میراث فرهنگی نیست بلکه بهمعنای پذیرش ارزش جهانی این مجموعه از سوی یونسکو است. این ثبت جهانی، حفاظت از اثر را در چارچوب استانداردهای بینالمللی تقویت میکند، امکان جذب اعتبار بیشتر برای مرمت و پژوهش را فراهم میآورد و جایگاه الموت را در نقشه گردشگری فرهنگی جهان ارتقا میدهد. همچنین هرگونه توسعه عمرانی در محدوده اثر باید مطابق ضوابط حفاظتی یونسکو انجام شود. از منظر علمی نیز ثبت جهانی الموت اهمیت ویژهای دارد، زیرا این مجموعه روایتگر بخشی از تاریخ ایران در سدههای پنجم تا هفتم هجری و مرکز حکومت اسماعیلیان نزاری به رهبری حسن صباح بوده است.
در کاوشهای الموت چه گذشت؟
کاوشهای باستانشناسی، مهمترین پشتوانه علمی ثبت جهانی الموت بود. پژوهشها نشان داد این مجموعه تنها یک قلعه منفرد نبوده بلکه مرکز شبکهای هوشمند از استحکامات دفاعی بوده است؛ شبکهای که 7 دژ آن با دید مستقیم به یکدیگر، امکان انتقال سریع پیام، هماهنگی دفاعی و کنترل مسیرهای کوهستانی را فراهم میکردند.
مدیر پایگاه میراث فرهنگی الموت در اینباره به همشهری گفت: «پرونده ثبتجهانی قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن حاصل بیش از ۲۵سال پژوهشهای باستانشناسی است.» تیمهای باستانشناسی به سرپرستی پژوهشگران ایرانی، کاوشهای متعددی در قلعه الموت و دژهای وابسته انجام دادند.
حمیده چوبک با بیان اینکه براساس یافتههای باستانشناسی و منابع تاریخی این مجموعه یکی از مهمترین مراکز علمی جهان اسلام در روزگار خود بوده است، افزود: «حضور خواجه نصیرالدین طوسی، دانشمندانی از چین، مصر، ارمنستان و شام و همچنین کشف شواهد مرتبط با فعالیتهای نجومی، ازجمله فضایی با کارکرد احتمالی رصدخانه و بخشی از ابزار نجومی مشابه خطکش اسطرلاب، مؤید آن است که الموت علاوه بر مرکز سیاسی، کانون تولید علم، آموزش و تبادل دانش نیز بوده است.»
یکی از ارزشمندترین یافتهها، شناسایی سامانه مهندسی آب شامل آبانبارها، مسیرهای انتقال آب و شیوههای ذخیرهسازی بوده است. این سامانه نشان میدهد ساکنان قلعه برای مقاومت در محاصرههای طولانی، فناوری پیشرفتهای در مدیریت منابع آب داشتهاند.
بهگفته چوبک، سامانه آبرسانی الموت نمونهای شاخص از دانش مهندسی است. ساختار چندلایه و پلکانی قلعه، نحوه بهرهگیری از اختلاف ارتفاع، سازمان فضایی و پیوند میان عناصر معماری و طبیعت، ویژگیهای منحصربهفردی برای این مجموعه ایجاد کرده است.
همچنین در جریان کاوشها، انواع سفالینهها، کاشیها، آجرهای تزیینی، آثار فلزی، سنگی و سکهها بهدست آمده که اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی روزمره، هنر و اقتصاد ساکنان قلعه ارائه میکنند.
علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراثمعنوی و طبیعی گفت: «16فصل کاوش باستانشناسی در این مجموعه، دستاوردهای شگرفی داشته که شناسایی بنای تاریخی «ملاسرا» از مهمترین آنهاست و پیشتر فقط در منابع کهنی چون ظفرنامه حمدالله مستوفی از آن یادشده بود. همچنین مشخص شد مجموعه الموت در حقیقت یک «کاخدژ» هوشمندانه است که با بستر طبیعی تلفیق شده و بخش زیادی از استحکامات آن از دل صخرهها تراشیده شده است.»
در همینه زمینه :
