چطور کارآگاه خصوصی بگیریم

محمد جعفری | روزنامه‌نگار

سال‌ها نقش کارآگاهان خصوصی را در فیلم‌ها و داستان‌ها می‌دیدیم اما حالا این حرفه قرار است به شکل رسمی در ایران فعالیت کند. کارآگاه خصوصی در ایران دقیقا چه می‌کند؟ چه اختیاراتی دارد و قرار است چه مشکلی را برطرف کند؟ رضا غنی‌لو، رئیس انجمن کارآگاهی ایران در برنامه تلویزیونی سرنخ به این سؤالات پاسخ می‌دهد که چکیده‌ای از آن را در ادامه می‌خوانید.

کارآگاه خصوصی در ایران 
در حال حاضر به‌طور رسمی چیزی به‌عنوان کارآگاه خصوصی در ایران وجود ندارد. آن چیزی که 2 سال قبل مصوب شد برای شروع رشته کارشناسی رسمی دادگستری با گرایش کارآگاهی کشف علمی جرم است. چون کارآگاه خصوصی در ایران فاقد سازمان، تشکیلات و قوانین بود برای اینکه در آیین دادرسی کیفری جدید گنجانده شود و به تصویب مجلس برسد، از قانون کارشناسان رسمی دادگستری استفاده شد. رشته‌هایی مثل امنیت عمومی، خط و امضا، تصادفات و... وجود دارد که به قضات در تصمیم‌گیری تخصصی کمک می‌کنند. کشف علمی جرم هم تخصص است و می‌شود با این رشته به مردم خدمت‌رسانی کرد.

چه کسانی کارآگاه هستند؟
بعد از تصویب و بحث فراوان، این موضوع در دفترچه‌های سازمان سنجش قرار گرفت. افرادی که سوابق مرتبط و صلاحیت داشتند در کنکور شرکت کردند و بالای 70درصد نمره حدنصاب آخرین قبولی را که آوردند مصاحبه و تحقیقات محلی و استعلامات انجام شد و 60نفر در دوره اول یک‌سال کارورزی انجام دادند و قرار است به‌زودی وارد خدمت شوند.

وظایف کارآگاه خصوصی
مسائلی که در پلیس دنبال می‌شود معمولا در قانون جرم‌انگاری شده است. این موضوع در کارآگاهان خصوصی به شکل دیگری دیده شده است. مردم گاهی مشکلاتی دارند که حتما از نظر حاکمیتی جرم نیست اما نیاز به کمک پیدا می‌کنند. مثلا فردی آمده خواستگاری دختری و خانواده او می‌خواهند درباره خواستگار تحقیق کنند. معمولا خانواده‌ها به‌طور غیررسمی به محل سکونت فرد می‌روند و تحقیق می‌کنند و مردم هم معمولا از این فرد تعریف می‌کنند، اما این حد کفایت نمی‌کند. از سویی این موضوع به دادگستری و پلیس هم مربوط نیست؛ چون جرمی اتفاق نیفتاده. در این شرایط است که استفاده ‌از کارآگاه خصوصی ضرورت پیدا می‌کند تا درباره ویژگی‌های رفتاری و آن چیزی که در گذشته این فرد بوده تحقیق کند. این موضوع درباره خیلی از مسائل دیگر ازجمله کسب‌وکار و امور اقتصادی نیز کاربرد دارد. علاوه بر این کارشناسان کارآگاهی می‌توانند به قاضی هم کمک کنند. مثلا پرونده‌ای که پلیس در آن به نتیجه نرسیده قاضی می‌تواند با کمک کارشناس کارآگاهی به نتیجه برسد.

اختیارات کارآگاه خصوصی
کارآگاه خصوصی یا کارشناس دادگستری می‌تواند با افراد مصاحبه انجام دهد اما حق بازجویی ندارد. نمی‌تواند ورود به منزل کند. نمی‌تواند فردی را بازداشت کند. اینها از وظایف ضابطان دادگستری است. هوش، تجربه، دقت و ابزارهای عمومی ابزار دست کارآگاه خصوصی است. یعنی همان چیزهایی که در اختیار همه قرار دارد ولی تفاوت در اینجاست که کارآگاه خصوصی از تجربه و تخصص‌اش استفاده می‌کند. درباره حمل سلاح نیز باید تصمیم‌گیری شود که می‌شود اسلحه در اختیارشان قرار داد یا نه اما به‌نظر می‌رسد اسلحه برای آنها کاربردی نداشته باشد.

راهنمای انتخاب کارآگاه خصوصی
از طریق سامانه مرکز کارشناسان قوه قضاییه، وارد بخش استعلام کارشناس می‌شوید. در آنجا پرسیده می‌شود چه کارشناسی نیاز دارید؟ کارآگاهی علمی کشف جرم را انتخاب می‌کنید و فهرست کارآگاهان را برای شما نشان می‌دهد. در سال اول گرایش نداریم اما در آینده قرار است گرایش کارآگاهان هم مشخص شود و شهروندان می‌توانند در رشته‌های مختلف مثل کلاهبرداری، سایبری، مواد‌مخدر و... کارآگاه مورد نظرشان را انتخاب کنند.

کارآگاه خانم؟
در دوره اول از بین60 نفر 4کارآگاه خانم داریم که در حوزه‌های تشخیص هویت، آزمایشگاه جنایی، آگاهی و افراد مفقودی فعالیت می‌کنند. این افراد از بهترین افراد در بین خانم‌ها هستند.

دستمزد کارآگاه
تعرفه کارشناسان رسمی دادگستری هر سال تعیین و با نظر رئیس قوه قضاییه تصویب می‌شود و یک سقف و کفی دارد. بسته به شهر محل فعالیت، پیچیدگی کار و... متغیر است. درباره کارآگاه خصوصی که در آینده تشکیلاتش راه‌اندازی می‌شود اوضاع متفاوت است. دستمزد این موارد مثل امور وکالتی توافقی است.

کارآگاه خصوصی فعلا غیرقانونی است
افراد در حال حاضر در لوای وکلا به‌عنوان کارآگاه فعالیت می‌کنند، چون کارآگاه خصوصی فعلا قانونی نیست و این افراد  اغلب با یک وکیل همکاری می‌کنند. بخش‌های قضایی برعهده وکیل و بخش‌های پلیسی پرونده برعهده کارآگاه است. اما در حال حاضر همه مسئولیت با وکیل است.