چرا اضطراب منجر به خرید می‌شود؟

پروانه بندپی؛ روزنامه‌نگار

بسیاری از افراد با وجود محدودیت شدید بودجه، درآمد کم یا نگرانی از آینده مالی، زمانی که دچار اضطراب هستند، آگاهانه یا ناخودآگاه به سراغ خرید می‌روند. این رفتار چگونه توضیح داده می‌شود؟
طهورا جربان، روانشناس و مشاور در این زمینه به همشهری‌ می‌گوید: «اضطراب معمولا با احساس بی‌اختیاری همراه است. خرید کردن، حتی یک خرید کوچک به فرد امکان انتخاب می‌دهد؛ حسی که در دلِ بی‌ثباتی، نوعی آرامش موقت ایجاد می‌کند.» به‌گفته این روانشناس‌ «خرید برای بعضی افراد فقط خرید مایحتاج نیست؛ نوعی تنظیم هیجان است. از منظر علوم اعصاب هم خرید می‌تواند با افزایش ترشح دوپامین همراه باشد؛ ماده‌ای که با سیستم پاداش و تجربه لذت در مغز در ارتباط است. کسانی که با اضطراب مواجه هستند، ناخودآگاه به‌دنبال راهی می‌گردند که تنش‌هایشان را برای لحظاتی تسکین دهد. میل به خرید برخلاف منطق اقتصادی، بیشتر تحت‌تأثیر مکانیسم‌های ناخودآگاه مغز و تلاش برای تنظیم هیجان عمل می‌کند، چون افراد در لحظه خرید احساس می‌کنند حداقل از هم نمی‌پاشند یا موقتا آرام می‌شوند. این کار برایشان شبیه یک نقطه اتکا است؛ هرچند کوتاه‌مدت و با پیامدهای مالی.»
 به‌گفته این روانشناس «خرید به نوعی باعث منحرف کردن ذهن یا اصطلاحا پرت کردن حواس نیز می‌شود. اضطراب معمولا با افکار تکرارشونده و نگرانی‌های شدید همراه است و خرید، فرایندی است که ذهن را درگیر انتخاب، مقایسه و تصمیم‌گیری می‌کند و بنابراین ذهن برای مدت کوتاهی از چرخه اضطراب جدا می‌شود. »
جربان درباره ماندگاری اثر خرید می‌گوید: «اگر فرد به شکل ناخودآگاه از خرید به‌عنوان راه فرار از اضطراب استفاده کند، ممکن است دچار چرخه‌ای شود که به فشار مالی بیشتر و درنتیجه اضطراب شدیدتر منجر شود.» او پیشنهاد می‌کند که «اگر احساس می‌کنید ناگهانی و بدون نیاز مشخص، به خرید تمایل پیدا کرده‌اید، چند دقیقه مکث کنید. از خودتان بپرسید آیا چیزی که می‌خواهم بخرم واقعا نیاز است، یا فقط می‌خواهم از فشار ذهنی فاصله بگیرم؟» به‌گفته روانشناسان، ارتباط بین اضطراب و خرید رفتاری پیچیده و چندبعدی است؛ از مکانیسم‌های عصبی گرفته تا احساس کنترل، فرهنگ خرید و عوامل ناخودآگاه. درک این فرایند می‌تواند کمک کند افراد در شرایط اقتصادی دشوار، تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرند و راه‌های سالم‌تری برای مدیریت اضطراب پیدا کنند و درنتیجه زود بی‌پول هم نشوند.