اتهام: اعتیادآور بودن اینستاگرام

زهرا خلجی | روزنامه‌نگار

پرونده‌های قضایی تازه علیه متا، شرکت مادر اینستاگرام، این‌بار نه برسر انحصار، بلکه بر محور سلامت روان نوجوانان شکل گرفته است. دادستان‌های چند ایالت آمریکا با طرح شکایت‌هایی مشترک، این شرکت و مدیرعامل آن مارک زاکربرگ را متهم کرده‌اند که با طراحی آگاهانه ویژگی‌های اعتیادآور، کاربران کم‌سن‌وسال را به استفاده افراطی از اینستاگرام سوق داده‌اند.

طرحی برای وابسته نگهداشتن کاربر
در متن شکایت‌ها آمده است که قابلیت‌هایی مانند اسکرول بی‌پایان، نوتیفیکیشن‌های مکرر، سیستم لایک و الگوریتم‌های پیشنهاد محتوا به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که چرخه‌ای از بازگشت مداوم کاربر ایجاد کنند. به ادعای شاکیان، این سازوکارها از اصول روانشناسی پاداش فوری بهره می‌برند و به‌ویژه نوجوانان را در معرض وابستگی رفتاری قرار می‌دهند. دادستان‌ها استدلال می‌کنند که متا از طریق پژوهش‌های داخلی خود از برخی پیامدهای منفی احتمالی، ازجمله افزایش اضطراب، افسردگی و مشکلات مربوط به‌خودزشت‌پنداری در میان دختران نوجوان آگاه بوده اما اقدامات کافی برای کاهش این خطرات انجام نداده است.

نقش افشاگری‌ها در شکل‌گیری پرونده
شدت گرفتن این پرونده‌ها به افشاگری‌های سال ۲۰۲۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که اسناد داخلی شرکت در کنگره آمریکا مطرح شد. این اسناد نشان می‌داد برخی مطالعات داخلی به تأثیر منفی اینستاگرام بر بخشی از کاربران نوجوان اشاره کرده‌اند. پس از آن فشار افکار عمومی و قانونگذاران برای پاسخگویی متا افزایش یافت. اکنون دادستان‌های ایالتی مدعی‌اند که شرکت نه‌تنها خطرات را به‌طور کامل به کاربران اطلاع نداده، بلکه با تمرکز بر رشد 
کاربران نوجوان سودآوری را در اولویت قرار داده است.

مقررات سختگیرانه‌تر در راه است؟
کارشناسان حقوق فناوری معتقدند نتیجه این پرونده می‌تواند پیامدهایی فراتر از جریمه برای متا داشته باشد و کل صنعت شبکه‌های اجتماعی را در برگیرد. درصورت محکومیت احتمال اعمال جریمه‌های سنگین، محدودیت در طراحی برخی قابلیت‌ها یا حتی تصویب قوانین سختگیرانه‌تر برای حفاظت از کاربران نوجوان وجود دارد. این دادگاه در واقع آزمونی برای تعیین مرز میان «طراحی جذاب» و «طراحی اعتیادآور» در اقتصاد دیجیتال است؛ مرزی که تعریف آن می‌تواند آینده صنعت شبکه‌های اجتماعی را دگرگون کند.

دفاع متا
متا این اتهام‌ها را رد و اعلام کرده است که مفهوم «اعتیاد» در مورد شبکه‌های اجتماعی تعریف حقوقی روشنی ندارد. این شرکت می‌گوید ابزارهایی مانند مدیریت زمان استفاده، حالت خواب و کنترل‌های والدین را برای کاهش استفاده افراطی معرفی کرده است. همچنین مدیران متا تأکید دارند که تحقیقات علمی درباره رابطه مستقیم میان استفاده از شبکه‌های اجتماعی و آسیب‌های روانی نتایج قطعی و یکسانی ارائه نکرده است.

فراتر از یک پلتفرم
پرونده اینستاگرام تنها درباره یک اپ نیست، بلکه درباره مسئولیت شرکت‌های فناور در برابر نسل جوان است. اینکه آیا پلتفرم‌ها باید صرفا به رشد و تعامل بیشتر بیندیشند یا در قبال پیامدهای روانی محصولات خود پاسخگو باشند، پرسشی است که پاسخ آن در دادگاه‌ها و نهادهای قانونگذاری رقم خواهد خورد.

اتهامات بی‌پایان زاک
پرونده اخیر علیه  زاکربرگ، نه فقط با اتهام اعتیادآور بودن اینستاگرام، بلکه پیگیری کمیسیون تجارت فدرال آمریکا (FTC) برسر انحصارطلبی در بازار شبکه‌های اجتماعی است.حتی احتمال تفکیک اینستاگرام از متا نیز مطرح شده است؛ سناریویی که می‌تواند ساختار صنعت فناوری را دگرگون کند.