گزارش
زخمی بر تن تاریخ
واکاوی دلایل اجتماعی یادگارینویسی روی آثار تاریخی همچون تخت جمشید
لیلا شریف | روزنامهنگار
انتشار خبر حک شدن نام 2 بازدیدکننده بر دیواره «دروازه ملل» در مجموعه جهانی تخت جمشید بار دیگر موضوع تخریبهای موسوم به «یادگارینویسی» را به صدر توجه افکار عمومی آورد؛ رفتاری که در نگاه اول شاید خطی کمعمق بر سنگ بهنظر برسد، اما درواقع زخمی بر حافظه تاریخی یک ملت است. بنایی که بیش از 2 هزار سال پیش ساخته شده و امروز در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت است، با هر خراش، بخشی از اصالت و یکپارچگی خود را از دست میدهد. هر چند براساس قوانین مربوط به حفاظت از میراث فرهنگی، هرگونه تخریب یا آسیب به آثار ثبت شده جرم محسوب میشود و میتواند با مجازاتهای نقدی و حتی حبس همراه باشد اما تجربه نشان میدهد که صرف مجازات، راهحل نهایی نیست. بسیاری از متخصصان بر این باورند که رویکرد فرهنگی و پیشگیرانه باید در اولویت باشد؛ زیرا رفتار تخریبی، پیش از آنکه مسئلهای حقوقی باشد، مسئلهای اجتماعی است.
تخریب برای خودنمایی
برای بررسی چنین رفتارهایی، بدون شک باید به ریشههای اجتماعی و روانشناسی مسئله پرداخت؛ موضوعی که علیرضا شریفی یزدی جامعهشناس در گفتوگو با همشهری بخشهایی از آن را روشن کرد. بهگفته این جامعهشناس باید قبول کرد که چنین تخریبهایی در محدوده میراث فرهنگی ایران، مسبوق به سابقه است: «یکی از نهادهای مهم اجتماعی، نهاد آموزش و پروش است. این نهاد در12سال مسئول آگاهی دانشآموزان شناخته میشود اما دریغ از آموزش درست در مورد ارزش بناهای تاریخی و آثار فرهنگی.» او با اشاره به علاقه ذاتی انسان به جاودانگي تأکید کرد: «یک بخش دیگر ماجرا با گرایشهای درونی انسانها گره خورده است چرا که آدمیزاد به ماندن و استمرار علاقه دارد. برخی از طریق یادگارینویسی تلاش میکنند تا دیگران، آنها را بهخاطر بیاورند؛ رفتاری که به لحاظ روانشناسی در ترس از فراموشی ریشه دارد.»
آنهاییکه فقط دنبال یادگاری نوشتن هستند
حضور افراد در مجموعهای همچون تخت جمشید برای تماشای تاریخ، موضوعی است که از نظر شریفی یزدی به تنهایی نمیتواند نشاندهنده شناخت و آگاهی افراد از میراث فرهنگی و تاریخ باشد: «نمیشود تأکید کرد که بازدیدکننده از آثار تاریخی، آگاه به ارزش این آثار است.» بهگفته این جامعهشناس «برای تحلیل بهتر چنین رفتارهایی باید بدانیم که برخی تیپهای شخصیتی، شرایط را برای بروز چنین رفتارهای تخریب کنندهای مهیا میکنند. از نظر روانی شاید بتوان تیپهای شخصیتی خودشیفته، ضداجتماعی و نمایشی را با این موضوع گره زد.» براساس توضیحات شریفی یزدی، افراد خودشیفته ممکن است به آثار تاریخی علاقه داشته باشند اما اولویت با خودشان است؛ شخصیت ضداجتماعی نیز در دسته افرادی قرار میگیرد که به راحتی دست به تخریب میزند. تیپ شخصیت نمایشی نیز بهدنبال بر جا گذاشتن یک رد از خود است و به همین دلیل این تیپ شخصیت در مکانهای مختلف دست به نوشتن یادگاری میزند. بهگفته این جامعهشناس، افرادی با تیپ شخصیتی نمایشی«برایشان تفاوتی ندارد که روی دیوار تخت جمشید یادگاری مینویسند یا تونلی در مسیر شمال کشور؛ شخصیت نمایشی تنها بهدنبال ثبت یادگاری است.»
نمونههایی از تخریبهای مشابه
یادگارینویسی محدود به یک محوطه نیست. در سالهای گذشته، گزارشهایی از پاشیدن رنگ و نوشتن یادگاری روی نقش رستم، رد حروف ابتدای نامهای ناشناس در فضای داخلی مقبره کورش، تنها بخشی از تخریبهایی است که بر تن میراث تاریخی به جا ماند و هر سال میتوان اسامی و تخریبهای جدیدی را به این فهرست افزود. این مسئله تنها محدود به آثاری با قدمت چند هزار ساله نیست و حتی در بناهای دورههای بعدی مانند پل خواجو نیز آثار اسپری رنگ و حک نامها بر بدنه پل دیده شده که چهره تاریخی آن را مخدوش کرده است. وجه مشترک همه این موارد، تصور نادرست از بیاهمیت بودن چنین خراشهایی است؛ درحالیکه تکرار همین خراشهای کوچک، به تخریبهای گسترده ختم میشود.
قانون در برابر دشمنان میراث تاریخی
محمدمهدی اسکندری| دانشآموخته حقوق| حتما پیش آمده وقتی با خانواده و دوستان از یک مکان تاریخی، فرهنگی و باستانی دیدن میکنید با صحنهای زننده و البته عصبانیکننده روبهرو شوید که برق از سرتان میپراند و حرصتان را درمیآورد. از یادگاری نوشتن روی ابنیه و اماکن تاریخی و فرهنگی صحبت میکنیم. گویی هشدارها و تذکرات آموزشی در این مورد چندان افاقه نمیکند و گوش عدهای بدهکار این نیست که نباید روی دیوارههای تخت جمشید و بیستون و سیوسهپل یادگاری بنویسند. از آنجا که این اماکن میراث ملی بهحساب میآید و متعلق به همه مردم است، قانون اهمیتی به این موضوع داده است؟ برای درک بهتر این موضوع باید نیم نگاهی به قانون مجازات داشت تا یکی از ضمانت اجراهای ممانعت از این عمل قبیح عیان شود. در ماده ۵۵۸ قانون مجازات اسلامی آمده: «هر کس به تمام یا قسمتی از ابنیه، اماکن، محوطهها و مجموعههای فرهنگی تاریخی یا مذهبی که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، یا تزئینات، ملحقات تاسیسات، اشیا و لوازم و خطوط و نقوش منصوب یا موجود در اماکن مذکور، که مستقلا نیز واجد حیثیت فرهنگی- تاریخی یا مذهبی باشد، خرابی وارد آورد علاوه بر جبران خسارات وارده به حبس از یک الی ده سال محکوم میشود.»
بنا به ماده مذکور، از آنجا که یادگاری نوشتن و کندهکاری روی دیوارههای ابنیه و اماکن تاریخی یا متعلقات زینتی و نفیس این مکانها متضمن خسارت و آسیب است، فرد خاطی مرتکب جرم شده است. بنابراین نهادهای نظارتی و متصدیان نگهداری از این اماکن و ابنیه باید توجه جدی به این مسئله داشته باشند تا درصورت نیاز با دادگاهی کردن افرادی که بهدلیل سرخوشی به ثروتهای عمومی آسیب میزنند، بازدارندگی اجتماعی مناسب ایجاد کنند.
در همینه زمینه :
