کوچه باغ‌های مدرن

مسعود میر| کارشناس معماری:

چندین دهه از ستیز انسان با طبیعت بر سر قلمرو زندگی می‌گذرد، ستیزی که اغلب با سلطه انسان همراه بوده است بی‌آنکه او به یاد آورد فضای سبز شهری جدا از فواید فیزیولوژیکی آن از قبیل محافظت شهروندان در مقابل آلودگی‌های هوایی و صوتی و همچنین مخاطرات زمین‌شناسی مانند سیل و رانش و... می‌تواند سهم وسیعی از زیبایی شهر را به خود اختصاص دهد. در تهران با توجه به کمبود سرانه فضای سبز و محدودیت‌های موجود برای گسترش آن، از جمله گرانی زمین و کمبود فضای بی‌استفاده شهری، ورود بخش فضای سبز به تصرف کاربری شهر، امری اجتناب‌ناپذیر است.

انجام این کار علاوه بر تأثیرات روحی و روانی مثبت بر شهرنشینان، موجب احترام و محافظت از طبیعت می‌شود؛ نگرشی که امروزه در معماری مدرن جهانی از آن با عنوان معماری سبز یاد می‌شود و دارای اصول و قواعد مشخصی است. با اندکی تأمل در گذشته شهر، می‌توان تجلی فاخری از این ارتباط میان انسان و طبیعت را در کوچه‌باغ‌های محله‌های تهران یافت. کوچه‌باغ‌هایی که تعداد معدودی از آنها هنوز در گذر عمر چندین دهه خود، همچنان در هوای خاکستری شهر نقش دستگاه اکسیژن‌ساز برای ساکنان را ایفا می‌کنند. این نگاه طبیعت‌گرا در معماری را می‌توان در قلم فلاسفه بزرگ کشورمان همچون «ملاصدرا» هم یافت.

آنجا که عالم مثال را همچون بهشتی برین تصور می‌کند و معمار را ملزم به آرایش نشانه‌های آن می‌داند. حال ما وارث این مبانی نظری کهن در سرزمینمان هستیم. گرچه شاید امروزه با توجه به بافت نوین شهری امکان و انتظار الگو قرار دادن کوچه‌باغ‌ها امری ناممکن به نظر برسد، اما می‌توان با ایده گرفتن از آنها به ارائه راهکار‌های جدید و عملی دست یافت، به راهکارهایی همچون استفاده از بام سبز، استفاده از فضای سبز گیاهان خودرو در داخل و نمای ساختمان‌ها، استفاده از فضای سبز متراکم در حیاط منازل، استفاده از درختان تثبیت‌کننده خاک و دافع حشرات در کنار خیابان‌ها و همچنین استفاده از درختان پر برگ در راستای موازی خیابان‌ها و بزرگراه‌ها برای جلوگیری از آلودگی‌های صوتی و هوایی و کنترل و محدودیت دید، اقدام کرد تا بتوان گامی برای بازآفرینی کوچه‌باغ‌ها در کالبد جدید شهر برداشت.