فصل تازه روابط تهران- پکن

علیرضا احمدی-روزنامه‌نگار

رئیس‌جمهور ایران به‌منظور انجام دیدار رسمی 3‌روزه از چین، عصر دیروز (دوشنبه) در رأس یک هیأت بلندپایه سیاسی - اقتصادی عازم پکن شد؛ سفری که با توجه به رویکردهای 2کشور از زاویه سیاسی و همچنین اقتصادی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و توجه محافل بین‌المللی را نیز به‌خود جلب کرده‌ است.به‌گزارش همشهری، نخستین «دیدار رسمی» رئیس‌جمهور از چین پس‌از حدود 2دهه در شرایطی انجام می‌شود که ایران و چین، به‌عنوان 2کشور باستانی، از گذشته‌های دور تاکنون از روابط گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف برخوردار بوده‌اند، اما تحولات ماه‌های اخیر نشان می‌دهد تهران و پکن درحال برداشتن گام‌های نوینی در مسیر گسترش مناسبات دوجانبه از یک‌سو و مقابله با یکجانبه‌گرایی غربی از سوی دیگر هستند. در این چارچوب کارشناسان معتقدند سفر رئیسی به چین در مقطع کنونی و با توجه به تحولات منطقه‌ای و جهانی اهمیت بسزایی دارد و 2کشور پرونده‌های زیادی در حوزه‌های گوناگون روی میز مذاکره دارند.

روابطی به قدمت تاریخ
ایران و چین ازجمله کشورهای باستانی جهان به‌شمار می‌روند که روابط آنها قدمتی به درازای تاریخ دارد و 2ملت همواره در عرصه‌های متکثر، مبادلات و تعاملات گسترده‌ای داشته‌اند. مورخان معتقدند پیشینه مناسبات تمدنی 2کشور به حدود 2600سال قبل بازمی‌گردد و ایران و چین از عهد اشکانیان تاکنون، روابط درهم تنیده‌ای داشته‌اند؛ روابطی که به‌واسطه رونق «جاده ابریشم» از گسترش قابل‌توجهی به‌ویژه در دوره ساسانیان برخوردار شد. جاده ابریشم از شبکه‌ای از راه‌های به‌هم‌پیوسته تشکیل شده بود که باهدف توسعه بازرگانی در آسیا، شرق، غرب و جنوب آسیا را به‌یکدیگر پیوند می‌داد و زمینه مناسبی را برای افزایش مبادلات تجاری میان ایران و چین فراهم می‌کرد. در آن عصر، چین از قلمروی ایران، پارچه، سنگ‌های گرانبها و قالی وارد می‌کرد و یکی از مهم‌ترین مراکز صادرات ابریشم به ایران محسوب می‌شد. روابط ایران و چین در این دوران از فراز‌و‌نشیب‌های زیادی برخوردار بود، اما مناسبات تاریخی دوجانبه در دوره اسلامی گسترش می‌یابد و تعامل‌های تجاری و بازرگانی همچنان جایگاه برتر را در روابط دوطرف داشته ‌است.

آغاز یک راه جدید
پیروزی انقلاب ‌اسلامی و آغاز تغییرات محسوس در ساختار نظام بین‌الملل، روابط ایران و چین را وارد عصر نوینی کرد و همکاری‌های 2کشور در عرصه‌های گوناگون آغاز شد. اتخاذ سیاست «نه شرقی، نه غربی» ازسوی جمهوری‌اسلامی، زمینه‌ساز نزدیکی بیش‌از پیش 2کشور شد و درواقع این دوره را می‌توان سرآغاز همراهی تهران-پکن در مسیر مقابله با یکجانبه‌گرایی در عرصه نظام بین‌الملل به‌حساب آورد. همکاری‌های اقتصادی، سیاسی و نظامی 2کشور در دوره جنگ‌تحمیلی عراق علیه ایران نیز ادامه یافت و پکن برخی تسلیحات موردنیاز را در اختیار ایران قرار می‌داد. در این دوره، سفر مقام‌های ارشد کشور، ازجمله هاشمی‌رفسنجانی به چین، زمینه‌ساز گسترش روزافزون مناسبات دوجانبه شد؛ مناسباتی که در دوره سازندگی و اصلاحات هم ادامه یافت، اما به‌دلیل نگاه‌های غرب‌گرایانه حاکم بر دولتمردان، نتیجه مؤثری به‌همراه نداشت و توسعه همکاری‌های اقتصادی، به‌ویژه در زمینه احیای جاده ابریشم ناکام ماند. با درپیش گرفتن رویکرد «نگاه به شرق» در دولت محمود احمدی‌نژاد، روابط دوجانبه تاحدودی افزایش یافت و 2کشور قراردادهای دوجانبه‌ای را به‌ویژه در حوزه انرژی امضا کردند.

ماجرای عربستان
افزایش روزافزون روابط تهران-پکن در دولت سیزدهم، در آذرماه1401 با یک حاشیه قابل‌توجه مواجه شد. در جریان سفر رئیس‌جمهور چین به عربستان‌سعودی و حضور وی در اجلاس سران کشورهای سازمان همکاری خلیج‌فارس، همراهی شی جین‌پینگ با برخی مواضع ضدایرانی تعدادی از دولت‌های عربی، با واکنش‌ها و انتقادهای گسترده‌ای در ایران مواجه شد. در این میان گسترش همکاری‌های دوجانبه، مانع موضع‌گیری قاطع ایران در مقابل رویکرد طرف چینی نشد و رئیسی در دیدار 22آذرماه با معاون نخست‌وزیر چین در تهران، برخی مواضع همتای چینی خود را در منطقه سبب ناخرسندی و گلایه‌مندی ملت و دولت ایران دانست و «جبران مواضع بیان شده» را به‌عنوان مطالبه جدی ایران مطرح کرد. در چنین شرایطی سفر رئیسی به چین از بی‌تأثیری برخی حاشیه‌ها بر روابط دوجانبه حکایت دارد.

فرصت‌سوزی بزرگ
با روی‌کارآمدن دولت یازدهم و در ادامه اجرایی شدن توافق برجام، انتظار می‌رفت روابط ایران و چین وارد مرحله تازه‌ای از همکاری‌های دوجانبه شود، اما در پیش گرفتن رویکردهای غرب‌گرایانه در حوزه سیاست‌خارجی و تمرکز بیش‌از حد روی گسترش روابط با دولت‌های اروپایی در عصر پسابرجام، مجالی برای توسعه مناسبات تهران – پکن باقی نگذاشت. با وجود اینکه در دوره حسن روحانی مقام‌های ارشد 2کشور چند بار دیدار و گفت‌وگو کردند، اما این رایزنی‌ها نتیجه محسوسی را برای افزایش سطح همکاری‌ها به‌همراه نداشت. با وجود اینکه چینی‌ها در دوره تحریم‌ همواره به‌عنوان دولت همراه ایران عمل کرده بودند، اما بی‌توجهی دولت روحانی به توسعه روابط با پکن، سفر شی‌جین پینگ، رئیس‌جمهور این کشور به تهران در سال1394 را به یک فرصت‌سوزی بزرگ تبدیل کرد. ازسوی دیگر اگرچه سند همکاری 25ساله ایران و چین در سال1394 ازسوی دوطرف به امضا رسید، اما تا پایان دولت دوازدهم پیشرفت قابل‌توجهی نداشت؛ رویکردی که با دلخوری و انتقاد طرف چینی هم همراه بود.

توافق راهبردی در مرحله اجرا

برنامه ۲۵ساله همکاری‌های راهبردی ایران و چین، قراردادی بود که مباحث مربوط به آن از سفر سال1394 رئیس‌جمهور چین به تهران کلید خورد؛ قراردادی جامع که حوزه‌های گوناگون، به‌ویژه در حوزه اقتصادی و زیرساختی را دربرمی‌گرفت. در سال1398 انعقاد قرارداد میان دوطرف شکل جدی‌تری به‌خود گرفت و پیش‌نویس‌هایی نیز دراین زمینه رد و بدل شد تا اینکه پیش‌نویس نهایی این سند راهبردی در تیرماه1399 به تأیید هیأت دولت هم رسید. اجرایی شدن این قرارداد راهبردی اما در دولت دوازدهم سرانجامی نیافت و با آغاز به‌کار دولت سیزدهم، رایزنی‌ها برای اجرایی شدن این سند استراتژیک به‌صورت جدی در دستورکار قرار گرفت. با توجه به چنین رویکردی هم بود که در دی‌ماه سال‌گذشته و در جریان سفر وزیر امورخارجه به پکن، عملیاتی شدن توافق همکاری‌های راهبردی و جامع ۲۵ساله ایران و چین آغاز شد.

زمستان مناسبات
نخستین سال‌های قرن بیستم را می‌توان سرآغاز روابط ایران و چین در دوره جدید به‌حساب آورد. در سال1299 شمسی 2کشور در رم، عهدنامه مودت کنسولی و قضایی امضا کردند که روابط دوجانبه را وارد مرحله جدیدی کرد؛ عهدنامه‌ای که به‌نوعی آغاز روابط رسمی دیپلماتیک و کنسولی 2دولت به‌شمار می‌رود. به‌دنبال این قرارداد، انقلاب 1911 چین و انقلاب مشروطه در ایران، روابط 2کشور را با فراز‌ونشیب‌هایی همراه کرد. با تاسیس جمهوری‌خلق چین در سال1949میلادی، روابط ایران عهد پهلوی، به‌عنوان دولتی همراه با بلوک غرب با چین سوسیالیستی و هم‌پیمان شوروی به سردی گرایید. از 1949 تا 1971، 2کشور روابط ویژه‌ای با یکدیگر نداشتند؛ چراکه دولت ایران جمهوری‌خلق چین را به رسمیت نمی‌شناخت. درواقع جنگ سرد ایران و چین را از یکدیگر جدا کرد. با وجود اینکه در سال۱۳۴۵ شورای وزیران ایران رسما اجازه تجارت بین ایران و چین را صادر کرد و روابط دوجانبه تاحدودی ارتقا یافت، اما مناسبات تهران-پکن تا پیروزی انقلاب‌اسلامی همچنان تحت‌تأثیر بلوک‌بندی‌‌های شرق و غرب قرار داشت و ایران به‌دلیل وابستگی به اردوگاه غرب، از توسعه همه‌جانبه روابط با چین ناتوان بود.

برنامه‌ها و دستورکارهای سفر
دیدار و گفت‌وگوی روسای‌جمهور 2 کشور
انجام مذاکرات هیات‌های عالی‌رتبه 2 کشور
برگزاری نشست مشترک تجار و فعالان اقتصادی ایران و چین
دیدار رئیس‌جمهور با ایرانیان مقیم چین
گفت‌وگوی رئیسی با اندیشمندان و فرهیختگان برتر چین
برنامه‌ریزی برای گسترش همکاری‌های راهبردی تهران- پکن
عملیاتی‌کردن برنامه همکاری جامع ۲۵ساله 2 کشور
امضای اسناد همکاری در حوزه‌های مختلف
خنثی‌سازی تحریم‌های غربی
توسعه مناسبات سیاسی و مقابله با یک‌جانبه‌گرایی غربی
صلح‌سازی منطقه‌ای از فراخور گسترش روابط دوجانبه

دیدار رئیسی با رهبر معظم  انقلاب در آستانه سفر به چین

رئیس‌جمهور کشورمان در آستانه سفر به چین، دیروز با رهبر معظم‌ انقلاب دیدار و گفت‌وگو کرد. رئیسی دراین دیدار گزارشی از برنامه‌های کاری این سفر و جلسه‌ها و ملاقات‌های در نظر گرفته شده را بیان کرد. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای نیز دراین دیدار با ابراز خرسندی از برنامه‌ریزی‌های انجام شده، برای رئیس‌جمهور آرزوی موفقیت کردند.