چی دادیم؟ چی گرفتیم؟

علیرضا احمدی - حسام رضایی | روزنامه‌نگار

‌تفاهم اولیه تهران و واشنگتن راکه قرار است روز جمعه به امضای رسمی دوطرف برسد، باید سند روشن شکست محور آمریکا و رژیم‌صهیونیستی در برابر ایران به‌حساب آورد؛ موضوعی که از نخستین لحظه‌های اعلام نهایی شدن توافق، در کانون توجه تحلیلگران و کارشناسان جهانی قرار گرفته ‌است.
موارد مصرح در این یادداشت تفاهم‌ در شرایطی به‌دست آمده است که آمریکا تلاش داشت از طریق «فشار نظامی»، «تهدید رسانه‌ای» و «محاصره دریایی»، ایران را وادار به پذیرش شروط خود کند، اما مقاومت نظامی ایران و حمایت مردمی، سبب شد شرایط مذاکرات تغییر کند. به همین دلیل آمریکا ناچار شد برخی اقدام‌های عملی و قابل راستی‌آزمایی را بپذیرد و اجرای آنها را پیش‌شرط ورود به مذاکرات نهایی قرار دهد.
نکته محوری اینجاست که تفاهمنامه به شکلی طراحی شده که اگر آمریکا به تعهدهای خود عمل نکند، ایران بتواند بدون از دست دادن دستاوردهایش، مذاکرات را متوقف کند و به شرایط قبلی بازگردد.

یادداشت تفاهم چگونه به‌دست آمد؟
شیوه مذاکرات
  فرایند شکل‌گیری تفاهمنامه عمدتا از طریق تبادل متن و با میانجیگری پاکستان انجام شده است.
 به جز یک جلسه سه‌جانبه در اسلام‌آباد(22فروردین‌ماه1405)، مذاکره مستقیمی میان ایران و آمریکا صورت نگرفت.
 متن نهایی از طریق رفت و برگشت پیشنهادها و اصلاحات به‌دست آمده است.

مبنا: بی‌اعتمادی
 مبنای اصلی در طراحی تفاهمنامه، بی‌اعتمادی ایران به آمریکا بوده‌ است.
 فرایند اجرای این تفاهم به‌گونه‌ای تنظیم شده که اقدام‌های عینی و قابل راستی‌آزمایی آمریکا، شرط ورود ایران به مراحل بعدی است.
 ایران تنها پس از مشاهده نتایج عملی، حاضر به ادامه مذاکرات خواهد شد.

اصل اقدام متقابل
 همه تعهدها براساس اصل «اقدام در برابر اقدام» تنظیم شده‌اند.
 هر اقدامی که ایران انجام می‌دهد، در مقابل اقدام متناظر آمریکا خواهد بود.
 اگر آمریکا از اجرای تعهدهای خود خودداری کند، ایران نیز متناسب با آن واکنش نشان خواهد داد.

2 مرحله مذاکرات
مرحله اول
اجرای یادداشت تفاهم برای مدت ۶۰ روز‌ که امکان تمدید آن نیز وجود دارد‌
مرحله دوم
 مذاکرات برای دستیابی به توافق دائمی درباره «لغو دائمی تحریم‌ها»، «غنی‌سازی اورانیوم»، «وضعیت مواد غنی‌شده» و «سایر نیازهای
 برنامه هسته‌ای ایران»

موضوع غنی‌سازی
نکته 1: آمریکا در نسخه‌های اولیه به‌دنبال تعیین تکلیف اصل برنامه هسته‌ای ایران بود، اما درنهایت پذیرفت اصل برنامه به رسمیت شناخته شود و مذاکرات صرفا درباره ابعاد اجرایی آن انجام شود.
نکته 2: آمریکایی‌ها در متون اولیه بر استفاده از عبارت «سرنوشت غنی‌سازی» تأکید داشتند، اما در متن نهایی «موضوع غنی‌سازی‌» جایگزین شده است.
 نکته3: نتیجه چنین تغییری، این بود که محور مذاکره از تعیین سرنوشت اصل برنامه به بررسی ابعاد و ترتیبات مرتبط با آن تغییر کرد.
 نکته 4: اصل برنامه غنی‌سازی‌ به‌عنوان یک واقعیت پذیرفته شده تلقی می‌شود و گفت‌‌وگو صرفا ناظر به چگونگی، حدود، سازوکارها یا ترتیبات مرتبط با آن است، نه تعیین تکلیف برای اصل آن.
 نکته 5: آمریکایی‌ها خواهان خروج مواد غنی‌شده از ایران بودند، اما درنهایت تنها موضوع رقیق‌سازی آنها در داخل کشور، در تناظر با اقدام‌های آمریکا تثبیت شد.
 نکته 6: برای اطمینان، در طول مذاکرات مرحله نهایی، برخی اقدام‌های عینی، مانند آزادسازی اموال بلوکه شده و تعلیق تحریم‌های نفتی و پتروشیمی و مشتقات آن‌  انجام می‌شود تا اگر توافق نهایی انجام نشد، ایران دستاوردهای عینی و بازگشت‌ناپذیری کسب کرده باشد.



تعهدهای هسته‌ای ایران
 در این مرحله ایران هیچ تعهدی درباره برنامه هسته‌ای خود نداده‌ است.
 تنها موضوع مذاکرات آینده مشخص شده و تصمیم‌گیری درباره جزئیات به مرحله بعد موکول شده‌ است.

تضمین بین‌المللی
 درصورتی که مذاکرات نهایی به توافق منتهی شود، آن توافق توسط یک قطعنامه الزام‌آور شورای‌امنیت سازمان‌ملل مورد تأیید قرار خواهد گرفت.
 این قطعنامه بالاترین تضمین ممکن در حقوق بین‌الملل است.
 این به‌معنای خوش‌بینی به این تضمین‌ها نیست؛ تضمین اصلی، قدرت جمهوری اسلامی  است.

سازوکار نظارت
قرار است سازوکاری برای نظارت بر اجرای توافق نهایی و بررسی میزان پایبندی طرفین ایجاد شود تا اختلاف‌های احتمالی از طریق آن مدیریت شود.

مفاهیم و مفاد یادداشت تفاهم
تعهدهای جنگی و امنیتی
1- خاتمه جنگ: نخستین بند مهم تفاهم، توقف فوری و دائمی جنگ و عملیات نظامی علیه ایران و متحدان منطقه‌ای آن است.
 نکته:   آمریکایی‌ها بارها بر قطع رابطه جمهوری اسلامی با اضلاع محورمقاومت تأکید داشتند، اما با ایستادگی و قاطعیت ایران، نه‌تنها این خواسته محقق نشد بلکه برعکس، آمریکایی‌ها به خواسته ایران برای پایان جنگ علیه متحدان منطقه‌ای‌اش تن دادند.
2- تضمین خروج اسرائیل از اراضی اشغالی لبنان: با درج عبارت «آمریکا تمامیت‌ارضی و حاکمیت لبنان را تضمین می‌کند»در متن تفاهم، ایران، آمریکا را مجبور کرد اشغال این سرزمین‌ها را غیرقانونی اعلام و رفع اشغال را ضمانت کند.
 نکته: در ماده13یادداشت تفاهم، اجرای این بند به‌عنوان مقدمه مذاکرات نهایی تعیین شده‌است.
3- خروج نیروهای آمریکایی ازمنطقه پیرامون ایران:   آمریکا متعهد شده، ظرف30روز پس از دستیابی به توافق‌نهایی، (90روز پس از تأیید یادداشت تفاهم) نیروهای خود را از حوزه پیرامونی ایران خارج کند.
4- تعهد آمریکا به عدم‌مداخله در امور داخلی ایران: آمریکا متعهد به احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی جمهوری‌اسلامی ایران شده ‌است.
 نکته1: اجرای این بند، به‌معنای تضعیف جریان‌های ضدایرانی و اپوزیسیون خارج‌نشین است که برای اقدامات ضد‌امنیتی و براندازانه علیه ایران، همواره تحت حمایت‌های آمریکا قرار داشته‌اند.
 نکته2: درصورت دستیابی به توافق نهایی، آمریکا برای نخستین‌بار در48سال گذشته، براساس یک قطعنامه الزام‌آور شورای امنیت، متعهد به عدم‌دخالت در امور داخلی ایران و برنامه‌ریزی علیه آن خواهد شد.

لغو جامع تحریم‌ها
براساس یادداشت‌تفاهم، در توافق نهایی همه تحریم‌های آمریکا، شورای امنیت و سازمان ملل‌ لغو خواهد شد؛ از جمله:
1- تحریم‌های هسته‌ای
2- تحریم‌های موشکی
3- تحریم‌های پهپادی
4- تحریم‌های حقوق بشری
5- تحریم‌های مرتبط با تروریسم 
نکته مهم: در دوره ۶۰ روزه اجرای تفاهم نیز از طریق معافیت‌های تحریمی، فروش نفت و پتروشیمی، خدمات مالی و حمل‌ونقل دریایی ایران بدون محدودیت انجام می‌شود.

آزادسازی منابع ارزی بلوکه‌شده
  آمریکا متعهد شده طی ۶۰ روز همه دارایی‌های بلوکه‌شده ایران را به‌گونه‌ای آزاد کند که امکان انتقال و استفاده از آنها بدون محدودیت وجود داشته باشد.
  برای کاهش ریسک بدعهدی، مقرر شده ۱۲ میلیارد دلار بلافاصله پس از امضای تفاهم در دسترس ایران قرار گیرد.
  ساز و کار اجرایی این اقدام نیز با هماهنگی بانک مرکزی ایران و تعهدهای مکتوب طرف قطری نهایی شده‌است.
  اگر این تعهد اجرایی نشود، ایران حق دارد روند مذاکرات را متوقف کند و تنگه هرمز را دوباره ببندد.

بازسازی و سرمایه‌گذاری
براساس تفاهمنامه، آمریکا و شرکای منطقه‌ای آن باید برنامه‌ای برای سرمایه‌گذاری گسترده و بازسازی اقتصادی ایران ارائه کنند.

اهداف:
  رفع موانع سرمایه‌گذاری خارجی
  تسهیل انتقال سرمایه
  جذب سرمایه‌گذاران منطقه‌ای
  توسعه همکاری اقتصادی با کشورهای همسایه
نکته 1:  این بند زمینه مشارکت کشورهای عربی حوزه خلیج‌فارس در پروژه‌های اقتصادی ایران را فراهم می‌کند.
نکته 2: هم‌اکنون حداقل2کشور درحال مذاکره با ایران در همین چارچوب هستند.

تثبیت قدرت ایران در تنگه هرمز 
 بند مربوط به تنگه هرمز، مهم‌ترین بند این یادداشت تفاهم است:
1- ایجاد زیرساخت مدیریت ایرانی در تنگه هرمز: کلیدی‌ترین واژه در بند مربوط به تنگه هرمز، عبارت Arrangements است.
• نکته: براساس عبارت‌های مصرح در متن، پس از توافق، هرگونه رخداد یا فرایند در منطقه، صرفا براساس «ترتیبات ایرانی» خواهد بود.
2- آزادی عمل استراتژیک: استفاده از عبارت (Best Efforts) «بهترین تلاش‌ها»، یک «منطقه تفرغ» و آزادی عمل استراتژیک برای ایران ایجاد می‌کند.
• نکته: ازنظر حقوقی، این یک «تعهد به وسیله» است، نه «تعهد به نتیجه»؛ به این معنا که ایران متعهد به انجام حداکثر تلاش است، اما اگر در مواردی مصلحت ایجاب کند که تغییری در روند عبور و مرور ایجاد شود، می‌توان با استناد به این واژه، بار تعهد را سبک و اعلام کرد که تلاش‌ها صورت گرفته، اما نتیجه مطلوب (به دلیل فنی یا امنیتی) حاصل نشده‌است.
3- تعریف عملیاتی شناورها و حق تشخیص: براساس متن، تنها ترافیک مربوط به «کشتی‌های تجاری» باز خواهد شد.
• نکته1:  مرجع تشخیص «تجاری بودن» یا «تهدیدبودن» یک شناور، منحصرا ایران است.
• نکته2:  تردد از تنگه هرمز بدون پرداخت هزینه فقط به‌مدت60روز پذیرفته شده است.

ترتیبات بازگشایی تنگه هرمز 
 تحقق ترتیبات ایران برای تردد در تنگه هرمز شامل ارکان متفاوت است:
1- تعیین مسیر: مدیریت «مسیر ایمن» کاملا در اختیار ایران خواهد بود.
2- خدمات دریانوردی: ایران و عمان درباره تعیین اداره آینده تنگه هرمز و خدمات دریانوردی دراین تنگه براساس حقوق بین‌الملل اقدام خواهند کرد.
3- آینده اداره تنگه هرمز: آمریکا به حق حاکمیت ایران و عمان برای اداره تنگه‌هرمز اذعان کرده و از ادعای بین‌المللی بودن این آبراهه دست کشیده است. نقش سایر کشورهای خلیج‌فارس در مدیریت آینده تنگه، صرفا مشورتی است.
4- پایش و بازرسی: هر شناوری موظف به پاسخگویی به مرکز مرتبط در نیروی دریایی و تکمیل فرم‌های مربوطه (شامل جزئیات محموله، مالکیت و مقصد) است.

موانع فنی- نظامی و عملیات مین‌زدایی 
1-  شرط عدم‌مزاحمت: تداوم ترافیک دریایی کاملاً وابسته به نبود موانع تکنیکی و نظامی است.
2- انحصار در مین‌زدایی: عملیات مین‌زدایی منحصراً برعهده ایران گذاشته شده‌است؛ موضوعی که حضور ائتلاف‌های خارجی در منطقه به بهانه مین‌زدایی را منتفی می‌کند.


 نکات محوری
1- لغو تحریم در برابر حل مسائل هسته‌ای: یکی از ویژگی‌های متن این است که هرگونه اقدام درباره مسائل مربوط به غنی‌سازی و مواد غنی‌شده، با تعهد‌های آمریکا برای لغو کل تحریم‌ها متناظر شده‌است.
2- دوره فریز: در طول مذاکرات، ایران سطح غنی‌سازی را توسعه نمی‌دهد و آمریکا نیز از وضع تحریم جدید یا افزایش نیرو در منطقه خودداری می‌کند.


دستاوردهای راهبردی ایران و حفظ خطوط قرمز 
1- مصونیت توان دفاعی: برنامه دفاعی (موشکی و پهپادی)ایران، کاملا از دستورکار هر نوع مذاکره‌ای خارج شده‌است.
• نکته: در بند 15، متن15ماده‌ای که آمریکایی‌ها در‌ ماه ابتدایی جنگ اخیر از طریق واسطه ارسال کرده بودند، به صراحت خواستار محدودیت در «تعداد» و «برد» موشک‌های ایران شده بودند، اما ایران با قدرت اجازه نداد این بند در متن‌های بعدی باقی بماند.
2- حفظ و تثبیت قدرت محورمقاومت: در این یادداشت تفاهم و توافق دائمی احتمالی، فعالیت‌های منطقه‌ای و حمایت از گروه‌های مقاومت مشمول هیچ تعهدی ازسوی ایران نشده‌است.
• نکته: آمریکا در بند 13طرح15بندی به‌صراحت خواستار فاصله‌گرفتن ایران از گروه‌های مقاومت منطقه و عدم‌تسلیح و کمک به آنها شده بود.
3- شرطی‌سازی اجرای فاز بعدی: آغاز فاز دوم (مذاکرات برای توافق دائمی) کاملاً منوط به اجرای دقیق بندهای اقتصادی و نظامی یعنی رفع محاصره، آزادی پول‌های بلوکه‌شده و معافیت‌های نفتی ایران توسط آمریکاست.
• نکته: چنانچه هریک از تعهدها انجام نشد، می‌توان مذاکرات را متوقف کرد.

تعهدات ایران و آمریکا در دوره ۶۰ روزه (تفاهمنامه اسلام‌آباد)
الف) حوزه نظامی و امنیتی
‌ تعهدات ایران: 
 توقف فوری جنگ در تمامی جبهه‌ها توسط ایران و متحدانش
 عدم‌شروع جنگ جدید یا تهدید علیه آمریکا 
‌ تعهدات آمریکا: 
 توقف فوری جنگ در تمامی جبهه‌ها توسط آمریکا و متحدانش
 عدم‌شروع جنگ جدید یا تهدید علیه ایران
 توقف تهاجم رژیم صهیونیستی به حزب‌الله لبنان و تضمین خروج اسرائیل از اراضی اشغالی لبنان
 خروج دائمی درخواست آمریکا برای گفت‌وگو درباره موشک‌های ایرانی از دستور کار مذاکرات 
 خروج دائمی درخواست آمریکا مبنی بر عدم‌حمایت از گروه‌های مقاومت از دستور کار مذاکرات 
‌ تعهد متقابل:
 عدم‌مداخله در امور داخلی یکدیگر (شامل تعهد آمریکا به قطع حمایت از اپوزیسیون و گروه‌های ضد‌انقلاب)

ب) حوزه اقتصادی و مالی (ستانده‌های ایران)
‌ آزادسازی منابع: 
  در دسترس قرار گرفتن ۱۲ میلیارد دلار از محل پول‌های بلوکه شده (براساس ضمیمه الحاقی تفاهمنامه با قطر) پیش از فاز دوم، آزادسازی کامل تمامی وجوه مسدود شده در طول ۶۰ روز.
• تعلیق تحریم‌ها: 
  تعلیق فوری تحریم‌های نفت خام ایران، محصولات پتروشیمی و مشتقات آنها، تمامی خدمات مالی و حمل‌ونقل، تعهد به عدم‌وضع تحریم‌های جدید با زمان رسیدن به توافق نهایی 
‌ رفع محاصره: 
  رفع کامل محاصره دریایی ایران، بلافاصله پس از اعلام موافقت با تفاهم 

ج) حوزه دریانوردی و تنگه هرمز
‌  تعهد ایران: 
  باز کردن مسیری برای عبور کشتی‌های تجاری از خلیج‌فارس به دریای عمان و بالعکس 
‌  امتیازات ایران: 
  تثبیت حق ایران برای دریافت هزینه در قبال خدمات دریانوردی، ایمنی، محیط‌زیست و بیمه
  اعتراف آمریکا به جایگاه ایران و عمان به‌عنوان 2کشور ساحلی تنگه و حق حاکمیتی این 2کشور ساحلی برای اداره تنگه هرمز 

د) حوزه هسته‌ای
‌‌  تعهد ایران: 
  عدم‌ساخت یا خرید سلاح هسته‌ای، حفظ وضع موجود برنامه هسته‌ای (البته ایران نه برنامه‌ای برای ارتقای سطح غنی‌سازی‌ داشت و نه در شرایط فعلی سایت‌های هسته‌ای امکان‌پذیر بود).
‌  تعهد آمریکا: 
  عدم ‌به‌کارگیری نیروهای نظامی جدید در منطقه تا رسیدن به توافق نهایی 
 موکول کردن مطالبه اصلی آمریکا مبنی بر مذاکره درباره غنی‌سازی‌ و مواد غنی شده، به مرحله دوم 

بده بستان‌های مرحله دوم (توافق نهایی)
تعهدات کلیدی آمریکا: (ستانده‌های اصلی ایران)‌
  لغو جامع تحریم‌ها: لغو تمامی تحریم‌ها اعم از اولیه، ثانویه، سازمان ملل، شورای امنیت، شورای حکام با هر منشأ و دلیلی 
 خروج نظامی: تعهد به خروج نیروهای آمریکایی از حوزه پیرامونی ایران ظرف ۳۰ روز پس از توافق نهایی
  بازسازی اقتصادی: تصویب برنامه قطعی بازسازی و توسعه اقتصادی ایران به حجم حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار و صدور همه مجوزهای مالی و حقوقی لازم
  تضمین حقوقی: سازوکار نظارتی و قطعنامه شورای امنیت، ابزاری برای فشار حقوقی به آمریکا خواهد بود. 
  تضمین امنیتی: تعهد دائمی آمریکا و اسرائیل به عدم‌جنگ، تهدید و استفاده از زور و انجام عملیات نظامی علیه ایران و جبهه مقاومت در راستای وحدت ساحات 
تعهدات کلیدی ایران: (ستانده‌های آمریکا)
 گفت‌وگو درباره رقیق‌سازی‌ مواد غنی شده در داخل کشور
 پذیرش گفت‌وگو درباره موضوع غنی‌سازی‌، ذخایر غنی‌شده و سایر موضوعات مورد نیاز صنعت هسته‌ای، براساس مذاکرات توافق نهایی