![ما خودمان هم فیلتریم!](/img/newspaper_pages/1397/11%20BAHMAN/30/nimroozi/2008.jpg)
ما خودمان هم فیلتریم!
گفتوگوی اختصاصی همشهری با جواد جاویدنیا، معاون فضای مجازی دادستان کل کشور درباره آینده فیلترینگ، اینترنت، شبکههای مجازی و پلتفرمهای آگهی اینترنتی که این روزها بحثشان داغ است
![ما خودمان هم فیلتریم!](/img/newspaper_pages/1397/11%20BAHMAN/30/nimroozi/2008.jpg)
اشکان خسروپور ـ خبرنگار
معاون فضای مجازی دادستان کل کشور همیشه یکی از بخشهای مهم تصمیمگیری درباره فضای مجازی بوده است. جواد جاویدنیا که چندماهی در کنار این سمت مسئولیت دبیر کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه را هم برعهده دارد، بهعنوان یکی از مدافعان جدی فیلترینگ تلگرام و اینستاگرام میگوید، صدایش در ایران فیلتر است و شنیده نمیشود. او در گفتوگوی اختصاصی با همشهری میگوید، اهل هیچ جناحی نیست اما دلش برای مملکت میسوزد و حرفی را میزند که درست است، حتی اگر به نفع خودش نباشد. جاویدنیا میگوید، حضور در شبکههای مجازی خارجی خوب است به شرط اینکه در شرایط کنونی که شرایط جنگی محسوب میشود، سربازهای آموزش دیده برای مبارزه با دشمن در این فضا حضور داشته باشند. او میگوید، حضور در هر پلتفرمی، حتی فیسبوک و توییتر برای رساندن این صدا مهم است اما در عین حال تأکید میکند، روشی که اکنون برای حضور در فضای مجازی پی گرفته شده، منجر به آن اتفاق نمیشود. او پا گرفتن تلگرام در ایران را یک مشکل بزرگ میداند و اصطلاح برجام مجازی را درباره آن بهکار میبرد؛ مذاکره برای بهبود حضور توأم با مسئولیتپذیری تلگرام که در نهایت به این شبکه میدان داد و این سیستم خارجی را به جای نمونههای داخلی نشاند. جاویدنیا گلهمند است که حرفهایش فقط در مورد فیلترینگ، تلگرام و اینستاگرام مورد توجه قرار میگیرداما هشدارهای جدی و مهم او، به گفته خودش توسط رسانهها فیلتر میشود.
الزام احراز هویت در سایتهای آگهی
مسئولیت خلافهایی که از طریق پلتفرمهای آنلاین صـــورت میگیرد، با شخص آگهیکننده است یا پلتفرم آنلاین؟ جواد جاویدنیا در پاسخ به این دغدغه استارتاپها، این شرح را ارائه میکند: «بنا به نوع کاری که پلتفرم انجام میدهد باید یکسری احراز هویت داشته باشد. سایتهای فروش اجناس دستدوم مثل دیوار باید احراز هویت اولیه را درست انجام بدهند و ثبتنامشان معتبر باشد. این را ما بهجد تأکید میکنیم که اگر این پلتفرمها در چارچوب ضوابطی که برای کسبوکار تعیین شده احراز هویت را انجام داده باشند، مسئولیتی متوجهشان نیست. اگر در جایی برخورد صورت گرفته که برخلاف این است - هرچند بعید میدانم اینطور باشد چون ما همیشه روی مواردی که به ما منعکس شده، روی مسئله مسئولیت براساس ضوابط تأکید داریم - میتوانند با دادستانی کل کشور در تماس باشند تا پیگیریهای لازم را در اینباره انجام بدهیم.
یکی دیگر از مسائلی که مطرح میشود، در مورد اجناس سرقتی است. معاون دادستان کل کشور در این رابطه میگوید: در بحث اجناس سرقتی ما از سایت، یک احراز هویت میخواهیم. میگوییم، کسی که با موبایل و کارت میخواهد در آن محیط فعالیت داشته باشد باید احراز هویت دقیق بشود. در عین حال بحثهای نظارتی هم هست که اگر موردی شناسایی میشود که افراد مرتکب جرم را بررسی میکنند و اگر کسی قبلا سابقه تخلف داشته باشد، اجازه ندارد با همان تلفن ثبت سفارش انجام بدهد. بحث شناسایی کالای سرقتی روند مجزایی دارد. واقعیت این است که سایت آگهی دیوار نه شعبه مجزایی دارد که بتواند این موارد را شناسایی کند، نه کارش در این حوزه تعیین شده است. نوع کارش مثل روزنامههایی است که آگهی کار میکنند. بر این اساس، بعضی آگهیها از طرف صنف است که سایتها مکلف هستند مدارک جواز کسب و... را چک کنند. امکان بررسی آنلاین صحت اطلاعات در این مورد فراهم است. اما وقتی کسی بهعنوان یک شخص آگهی میدهد، وضع فرق میکند.
در این مورد باید فرهنگسازی صورت بگیرد که بیننده آگهی باید بر مبنای شرایطی که وجود دارد شرایط را بسنجد، خرید حضوری داشته باشد، بیعانه پرداخت نکند و خرید و فروش را ترجیحا بهصورت حضوری انجام بدهد تا مسئله قابل پیگیری باشد. حتی توصیه شده اگر میخواهید به جایی بروید که جنسی را خریداری کنید، جایی باشد که دوربین مداربسته دارد و قابلیت ثبت و ضبط اتفاقات در آن وجود دارد. دراین مورد اگر پیشنهادهای عملی دیگری برای پیشگیری از وقوع مشکل بهدست ما برسد آن را بررسی خواهیم کرد و اگر قابلیت اجرا داشته باشد حتما آن را پیگیری میکنیم که اجرا بشود. فعلا پیشنهادهای اولیهای درباره خرید و فروشهای مجازی شده است؛ به این صورت که یک سری شرکتهایی تحت نظارت فعالیت کنند و در کل کشور افرادی را داشته باشند که مسئول احراز هویت و صحت کالاها باشند. هرکسی میتواند در بخش خصوصی در این زمینه سرمایهگذاری و کار کند. اگر شیوههای دیگری در خارج از کشور در این زمینه انجام میشود نیز مهم است که بررسی شوند. اما بهطور کلی، خود سایتها که مطالعات تطبیقی دارند میگویند در هیچ جای دنیا من که سایت آگهی را دارم مسئول صحت معامله نیستم. البته در آن کشورها، احراز هویتها دقیق انجام میشود. کارتهای بانکی دقیق است و سیمکارتها احراز هویت شده. با این حساب، طرف نمیتواند حرکت اشتباهی بکند. اما وقتی فضای غیرشفافی است و احراز هویت واقعی انجام نمیشود و امکان اینکه طرف ناشناخته بماند بالا میرود، مشکل پیش میآید. رسیدگی به این موضوع نه کار ماست نه پلیس فتا اما دودش به چشم ما و پلیس فتا میرود که میگویند، نمیتوانید پروندهها را انجام بدهید. بار مسئولیت و شکایت و زحمت روی قوه قضاییه و پلیس میافتد اما اصل مشکل جای دیگری است.»
راهحل: درست کردن قانون قبل از ورود تکنولوژی
راهحلی که جاویدنیا ارائه میکند، عمل کردن سامانهها به تکلیفهایشان است. به گفته خودش، مخالف استفاده از جلوههای جدید آیتی نیست اما میگوید، باید اول مقدمات آن را فراهم کرد: «ما نمیگوییم از جلوههای جدید فناوری اطلاعات استفاده نکنید اما میگوییم پیش از حضور هر فناوری در داخل کشور - مثل همه کشورها - اول قانون نوشته شود، بحث احراز هویت دیده شود، در عین حال، جرایم تعیین شده و مجازاتهای سختی برای اپراتور یا بانکی که شرایط ایراد را فراهم کند دیده شود و این سامانهها به جبران خسارت مجبور بشوند. اگر کارتی پیدا شد که سقف تراکنش را رعایت نکرده بود، یا درصورتیکه امکان شکایت راحت برای قربانی کلاهبرداری فراهم نبود، طرف مسئول باید جبران خسارت کند. اگر در جایی سیمکارتی پیدا شد که متعلق به یک تبعه خارجی است که مدتها از کشور خارج شده و سیمکارت را نسوزانده، اگر سیمکارتی با مدارک جعلی فعال شد، درصورت اثبات این موضوع اپراتور باید مکلف شود که تمام خسارتهایش را جبران کند. در سوی دیگر، اگر آیپی شناسایی شد که از ویپیان استفاده کرده بود یا در داخل کشور ثبت و ضبط نشده بود، وزارت ارتباطات باید پاسخ آن جرم را بدهد.
الزام وزارت ارتباطات در برخورد با فیلترشکنها
جرم انگاشتن استفاده از فیلترشکن و ابزارهای تغییر آیپی یا همان ویپیانها که با گسترش فیلترینگ تلگرام نسبت به گذشته افزایش چشمگیری داشته، یکی از مسائل مهمی است که مسئولان مختلف درباره آن نظرات گوناگونی دادهاند. جاویدنیا میگوید، وزارت ارتباطات تکلیف دارد با ویپیانها و فیلترشکنها برخورد کند. او برای شفافسازی دراینباره میگوید: «من میگویم وزارت ارتباطات تکلیف قانونی دارد که ویپیانها و فیلترشکنهای غیرمجاز را مسدود کند. این موضوع در مصوبه شورایعالی فضای مجازی هم آمده است. همین الان ویپیان قانونی ارائه میشود اما نمونه غیرمجاز آن هم هست. واضح است وقتی این برخورد انجام نشود، هرکسی اجازه دارد بدون پاسپورت معتبر به مرز فضای مجازی ما عبور و مرور داشته باشد که این خوب نیست.
هدف: ملی شدن صنعت آیتی
جواد جاویدنیا دستکم اینطور که تا به حال در رسانهها معرفی شده، موافق جدی بستن شبکههای مجازی است او اما در گفتوگو با همشهری تأکید میکند، هدفش اشتغالزایی برای جوانان نخبه و امن کردن فضای کشور است. او از ملی کردن صنعت آیتی، عبارتی شبیه ملی شدن صنعت نفت نیز استفاده میکند و میگوید، این صنعت میتواند ایران را به جلو براند: «اساس حرفمان این است که باید جایگزین داخلی داشته باشیم. برای اقتصاد کشورمان، اشتغال داخلی و اینهمه دانشجوی آیتی که در داخل کشور تحصیل میکنند، باید جایی برای کار کردن وجود داشته باشد و بهترین جا همین صنعت آیتی است. پس باید این صنعت داخلی شود. من جایی گفته بودم باید مثل ملی شدن صنعت نفت، ملی شدن صنعت آیتی را در کشور شاهد باشیم و روی توان داخلی تکیه کنیم.»
باید مثل چین عمل کنیم
جاویدنیا از طرفداران سیستم شبکه ملی اطلاعات چین و پیامرسان ملی این کشور با نام ویچت است که به گفته او، بهخاطر حمایتهای درست توانسته جای پیامرسانهایی مثل تلگرام را بگیرد. او معتقد است، ما نیز باید چنین حمایتهایی را انجام بدهیم: «چین حالا چنان ویچت را گسترش داده که دیگر فیلترینگ شبکههای اجتماعی را انجام نمیدهد. چون ویچت را تقویت کرده و همه امکانات مهم مردم را در داخل آن جای داده. حالا طوری است که کسی اگر از ویچت بیرون بیاید، احساس غربت میکند. ما در عوض چه کردیم؟ به جای اینکه روی یک پلتفرم داخلی سرمایهگذاری و کارهایی را انجام بدهیم، رفتیم یک چیز خارجی را آوردیم. من اسم این را گذاشتم برجام تلگرامی. چرا؟ طبق صورتجلساتی که وجود دارد، زمانی که تلگرام 5میلیون عضو داشت، دولت گفت ما میرویم با تلگرام مذاکره میکنیم که سرورهایش را داخل ایران بیاورد. زمان گذشت، نتیجهای نگرفتیم و در نهایت کار به جایی رسید که معاون مرکز ملی فضای مجازی صراحتا اعلام کرد ما مردم را مجبور کردیم 5سال از تلگرام استفاده کنند. درصورتی که قبل از تلگرام ما نمونههای داخلی را داشتیم. به جای حمایت از آن، سراغ یک نمونه خارجی رفتیم که در اختیار یک فرد صهیونیست است و هیچ الزامی به همکاری با ما ندارد.»
سربازهای آموزشدیده باید در فضای مجازی باشند
گروهی هستند که میگویند، باید از این فضا برای مبارزه با دشمن و رساندن صدای ایران به جهان استفاده کرد. کسانی مثل حمید فتاحی، معاون وزیر ارتباطات، رئیس هیأتمدیره و مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت با استناد به سخنان مقام معظم رهبری درباره استفاده از فضای مجازی برای تودهنی به دشمن میگویند، ما باید از این فضا به نفع خودمان استفاده کنیم و دنبال رساندن صدا به مخاطب خارجی باشد، وگرنه حضور در پلتفرم صدا و سیما با مخاطب ایرانیاش در رساندن صدای ما به جهان نقشی نخواهد داشت. جواد جاویدنیا دراینباره میگوید: «کلام و استدلال ابتدایی آنها از جهتی صحیح است. ما باید به تمام دنیا اطلاعرسانی داشته باشیم. بر همین اساس در هر عرصهای که وجود دارد و میتوانیم بهوسیله آن حرفمان را به دنیا برسانیم باید حضور داشته باشیم. اما من سؤال دیگری دارم؛ ما از ماهواره نیز برای رساندن صدایمان به خارج استفاده میکنیم و بسیاری از شبکههای داخلی ما در ماهواره هستند. اما آیا اجازه میدهند حرف ما به همه کشورها برسد؟ به فضای مجازی و شبکههای اجتماعی خارجی نگاه کنید. چند اکانت فیسبوک، توییتر، تلگرام و اینستاگرام مربوط به سردار سلیمانی را بستند؟ پس بستر، بستر ما نیست. دوما در شرایطی که میتوانیم از پیامرسانهای داخلی بهعنوان یک صنعت حمایت کنیم و دست افرادی که به لبههای فناوری دست پیدا کردهاند را بگیریم، چرا اینکار را نکنیم؟ مقام معظم رهبری میگویند، حضور هوشمندانه در فضای مجازی داشته باشید. ایشان فرمودهاند، فضای مجازی قتلگاه جوانان شده و زیر بمباران توپخانههای دشمن است. مگر نمیگوییم الان جنگ است؟ آیا وقتی قرار است به جنگ برویم، زن و بچه خودمان، افراد بیمار و بیدفاع و بدون وسایل دفاعی کافی را به میدان جنگ میبریم؟ چه کسی باید در آن فضا حضور داشته باشد؟ جواب این است: سربازی که آموزش اطلاعاتی دیده است. این سرباز به برنامه و استراتژی نیاز دارد که آن هم بهنظر من نباید در تلگرام انجام شود. روش کار منافقین را ببینید. اخیرا در آلبانی سولهای مربوط به منافقین کشف شده که برای کار در حوزه فضای مجازی از آن استفاده میکردند. روششان اینطوری است که همه در سوله کنار هم هستند. یکساعت کار میکنند، یک ساعت تحلیل و بررسی میکنند و دوباره یک ساعت کار را ادامه میدهند. تحلیل را در فضای مجازی انجام نمیدهند که بهدست دشمنشان بیفتد. تحلیل در فضای فیزیکی و خارج از آن فضاست، موقع عملیات دوباره برمیگردند به فضای مجازی. عدهای میگویند، با فیلترینگ شما راه ما را بستهاید و نمیگذارید سراغ دشمن برویم. حرف من این است: که قاعدتا وقتی بناست در زمین دشمن حملهای را شکل بدهیم، یک گروهی مسئول این هستند که خاکریز اصلی را نگه دارند. یک گروه بروند عملیات کنند و برگردند. هیچوقت طوری نیست که خاکریز اصلی را ول کنیم جلو برویم. چون از آن طرف دور میخوریم و دشمن از پشت سر به ما حمله میکند. ما معتقدیم در فیسبوک و جاهای دیگر هم حضور داشته باشیم؛ اما بهصورت آموزش دیده. ما میخواهیم حرف حق بزنیم نه اینکه مثل آنها ربات راه بیندازیم. هدفمان این است که حرف حقمان را به دنیا بزنیم. از هر فناوری که میتوانیم بایداستفاده کنیم که این حرف را بزنیم. اما چه کسانی باید بروند؟ در جنگ تحمیلی زن و بچه مردم که به جهبه نرفتند. همه اجازه نداشتند در میدان جنگ باشند و حفاظت نیاز بود؛ این یعنی حضور هوشمندانه.