بررسی تأثیر موقوفات در پهنه غرب در گفتوگو با مسئولان، کارشناسان و مردم
وقف محلهها را آبادتر میکند
سمیراباباجانپور| خبرنگار
محلههای غربی پایتخت بخش مهمی از موقوفات تهران را در اختیار دارند. زمینهای زراعی وسیع، باغها و املاکی که در سند خود مهر وقف دارند در این محدوده کم نیستند. بسیاری از این موقوفات زمینهساز شکلگیری محلههایی بوده است که سابقه تاریخی طولانی دارند. بخش مهمی از محلههای طرشت، فرحزاد و روستاهای حاشیه رودخانه کن و زمینهای بایری که این روزها در محدوده مناطق 21 و 22 واقع شده است موقوفات بر جای مانده از خیّران گذشته است. موقوفاتی که منافعشان بعد از گذشت سالها همچنان در زمینههای مختلف مذهبی، آموزشی، کسبوکار و کمک به نیازمندان استفاده میشوند. رونق این خیر ماندگار در پهنه غربی پایتخت و کارکردهای اجتماعی و فرهنگی آن در این محلهها دلیل مهمی برای ادامه و دوام این عمل نیک در بین نسل جدید است. به عقیده کارشناسان با فرهنگ مشارکتی وقف میتوان بسیاری از نیازها و مطالبات زندگی شهری را پاسخ گفت.
رد بسیاری از موقوفات پهنه غرب پایتخت را که میگیریم به هکتارها زمین و باغ میرسیم که توسط مردم عادی وقف شدهاند. مردمی که در فرهنگ و منش خود وقف را عملی نیک و آن را دوام عمل خیر میدانستند. مرور تاریخ شفاهی اهالی محلههای فرحزاد، طرشت، کن، حصارک و روستاهای حاشیه رودخانه کن نشان میدهد اهالی اعتقاد خاصی به وقف داشتند. در حقیقت وقف پشتوانه اقتصادی بسیاری از فعالیتهای خیرخواهانه بود. رضا طرشتیزاده یکی از معتمدان محله طرشت میگوید: «در این محله ارادت مردم به اباعبدالله(ع) باعث شده تا بسیاری از موقوفهها برای ساخت حسینیه و اطعام عزاداران در نظر گرفته شود. زمینداران بزرگ طرشتی همچون خاندان حسینمردی موقوفات زیادی دارند که بخش مهمی از این موقوفات در روزهای محرم و صفر خرج مهمانان میشود. کمک به نیازمندان و ساخت مسجد و مدرسه با وقف عمومیت پیدا میکرد و این فرهنگ نسل به نسل منتقل میشود.» «رحمتاللهراجی» عضو شورای محلی منطقه 9، ارادت مردم به وقف را اینگونه توضیح میدهد: «بخش وسیعی از اراضی منطقه 9 را زمینهای کشاورزی و باغهای بزرگی تشکیل میداد که در دست خانواده دربار یا زمینداران روستای کن بود. برای نمونه میتوان به زهرا خانم نظاممافی اشاره کرد که از خانواده قاجار بود. او بعد از مرگ پدرهمسرش به دلیل اعتقادات دینی و مذهبیای که داشت بخش مهمی از املاکش را در اختیار عموم مردم قرار داد. موقوفههای او از جمله مهمترین مدارس منطقه 9 محسوب میشود.»
پاسخ به یک نیاز فطری
حجتالاسلام سید عبدالمهدی هاشمی کاشانی که سالهاست در زمینه وقف و امور وقفی غرب تهران فعالیت دارد وقف را پاسخ به یک نیاز فطری انسان میداند و میگوید: «وقف بر خواسته از یک نیاز است و تنها مربوط به فرهنگ اسلامی نیست. در همه ادیان و فرهنگهای بزرگ کارهایی مثل عمل وقف را داریم. پاسخگویی به نیاز ماندگاری نام و برجای ماندن نام نیک از آدمی از مهمترین کارکردهای وقف است. مصرع «مرده آن است که نامش به نکویی نبرند» مثال مناسبی برای این موضوع است. مسلماً استفاده از یک ساختار شرعی و حقوقی برای ماندگاری نام و اموال چیزی بود که بسیاری از انسانها به آن اهمیت میدهند. وقف از این ساختار برخوردار است. این نیت در میان مردم آبادیها و محلههایی که متدین بودند بیشتر اهمیت داشت. در غرب تهران زمینهای وقفی زیادی داریم. این به دلیل روحیه دینی و مذهبی اهالی این محلههاست. ارادت به وقف تا حدی بود که در سندهای موقوفه این محلهها به نکات جالبی برمیخوریم؛ در بسیاری از وصیتنامهها مالک ثلث مالش را وقف میکرد. یعنی اگر در طول حیات وقفی انجام نمیشد حتماً سعی میکردند در وصیتنامه این موضوع را در نظر بگیرند.»
وقتی به زمینهای وقفی دست درازی کردند
با تمام اهمیتی که گذشتگان به عمل وقف میدادند اما این روزها مؤسسههای خیریه نقش پررنگتری در این کار ایفا میکنند. سید عبدالمهدی هاشمی کاشانی در اینباره میگوید: «علت بیمیلی به وقف را میتوان در تاریخ جستوجو کرد. زمانی که بحث اصلاحات ارضی مطرح شد، با شعار حذف ارباب و رعیتی بسیاری از زمینهای بزرگ را تقسیم کردند. این قانون برای زمینهای وقفی هم انجام شد. تا قبل از این کسی جرئت دست درازی به زمینهای وقفی را نداشت اما این موضوع حرمت وقف را شکست. در بسیاری از زمینهای وقفی ساختوساز شد و مورد استفاده دولت و سازمانهای مختلف پهلوی قرار گرفت. بعد از انقلاب فعالیت مؤسسههای خیریه رونق گرفت. بهخصوص بحث هبه که عمل بسیار نیکی است در بین مردم گسترش پیدا کرده است. اما وقف کمرنگتر شده است. با اینکه ما بیش از 600 نیت وقف در اداره وقف ثبت کردهایم اما هنوز مردم فکر میکنند وقف حد و حدود خاصی دارد یا اگر ملکی را وقف کنند اداره اوقاف مسئول آن میشود، در صورتی که اداره اوقاف تنها متولی موقوفههای بدون متولی است.»
جایگزینهایی برای وقف پیدا شده است
حجتالاسلام «سید هاشم حسینیالمدنی» معاون فرهنگی اداره اوقاف تهران نیز درباره کم شدن موقوفات نسبت به گذشته میگوید: «طبق سندهایی که در اداره اوقاف موجود است، وقف در سالهای اخیر از اقبال خوبی برخوردار شده اما اگرنسبت به گذشته بسنجیم رونق کمتری دارد و علت این است که جایگزینهایی برای وقف پیدا شده است. مثل گروه خیّران مدرسهساز، خیّران درمان، مؤسسههای نیکوکاری و حمایتیای که هرکدام فعالیتهای بسیار خوبی انجام میدهند. اما اگر خیّران با مقوله وقف بیشتر آشنا بودند مطمئناً میدانستند که باید بخشی از فعالیتهای خیرخواهانهشان در قالب وقف انجام شود تا ماندگاری پیدا کند. چون بعضی از کارهای خیر اگر در قالب وقف انجام شود کارکرد بهتری پیدا میکند.»
وی در ادامه میافزاید: «وقف یعنی اینکه یکی اصل مالش را ثابت نگه دارد و از منافعش برای کار خیر بهرهبگیرد. قانون وقف قانونی مترقی است. وقتی مهر وقف میزنی مثل مومیایی کردن است. دیگر از بین نمیرود. وقتی وقف نکنیم اگر مسئول، نهاد و سازمانی تصمیم گرفت آن زمین و مدرسه را بفروشد یا کاربریاش را عوض کند نمیشود کاری کرد. ما نمونههایی داشتیم که ساختمان مدرسه به بخش اداری تبدیل شد. اگر سند این مدرسه موقوفه بود امکان خرید و فروش آن وجود نداشت. البته مدتی است خیّران مدرسهساز گرایش زیادی به وقف پیدا کردهاند.»
یک مشارکت وحدتآفرین
معاون فرهنگی اداره اوقاف تهران معتقد است برای وقف ثروتمند بودن ملاک نیست. او میگوید: «در گذشته در کنار املاک وقفی که مالکان متمول داشت مکانهای عمومیای ساخته میشد که با مشارکت مردم همراه بود. اگر محلهای حمام نداشت، بزرگی پا پیش میگذاشت و بقیه اهالی چه غنی و چه فقیر همراهش میشدند. اگر یکی پول نداشت، میگفت من 2 روز رایگان کار میکنم. یک کار دستهجمعی شکل میگرفت با نیت خیر که منفعتش به همه میرسید. چقدر مشارکت اجتماعی زیبایی بود. خود این کار وحدتآفرین بود. مردم با یکدیگر مشکلاتشان را بر طرف میکردند. الان هم میشود وقف مشارکتی انجام داد. وقف مشارکتی میتواند بسیاری از نیازها و مطالبات شهروندان را پاسخ دهد. وقف مشارکتی بسیار خوب است. 2 نفر، 10 نفر یا هزار نفر با همدیگر چیزی را بخرید و وقف کنید. از طرفی مقدار وقف اهمیت ندارد. مهم این است که درحد توان خودمان در کار خیر ماندگار سهیم شویم. یک کتاب وقف کنیم و در مسجد محله در مدرسه یا دانشگاه بگذاریم.»
توسعه و آبادانی محلهها با نیت خیر
وقف، توسعه و آبادانی با یکدیگر ارتباط مستقیم دارند. حجتالاسلام حسینی وقف را منشأ آبادانی محلهها میداند و میگوید: «در گذشته محدوده شهری تقریباً حول محور موقوفات شکل میگرفت. حوزههای علمیه وقفی ساخته میشد. مساجد، حسینیهها و مراکز عبادی هم در کنار حوزه شکل میگرفت و در کنار اینها بازار که بخش عمده آن وقفی بود رونق میگرفت. یعنی محله حول یک مرکز اقتصادی، علمی و عبادی که از جمله موقوفات مهم بود شکل میگرفت و بافت شهری را به وجود میآورد. مثلاً رونق محله طرشت قبل از هر چیزی به مسجد و حسینیه وقفی، بقعه وقفی شیخ طرشتی و باغهای وقفی میوهاش بود. وقف چون یک مشارکت اجتماعی است برای توسعه شهر و محله بسیار کارآمد است.»
بر اساس نیازهای فرهنگیمان وقف کنیم
معاون فرهنگی اداره اوقاف تهران درباره به روز کردن نیتهای وقف میگوید: «برای هر عمل عقلانی میتوان یک پشتوانه اقتصادی در قالب وقف تعریف کرد. مثلاً وقف در زمینه محیطزیست. ما نمونههایی داشتهایم که واقف نیت کرده بود درآمدهای حاصل از موقوفاتش برای غذا دادن به پرندگان در زمستان صرف شود یا به گربهها غذا داده شود. وقف همانطور که میتواند خیلی عام باشد، میتواند خاص و کوچک هم باشد. کمک به نیازمندان فلان شهر، فلان محله و فلان موضوع. فقط باید در مسیر مثبت باشد. وقف برای اعطای جایزه به نخبگان یا وقف برای هدیه دادن به نوجوانانی که به مسجد میآیند. ما میتوانیم براساس نیازهای فرهنگی روزمان وقف کنیم. برای ساخت فیلم، انیمیشن، راهاندازی یک سایت و حتی برای حمایت از یک استارتآپ محلی. مهم نیست که موقوفه چیست؛ مهم نیت است.»
برکت محله
منطقه 2
رسم نیکو در روستاهای تاریخی
محلههای طرشت و فرحزاد در منطقه 2 بخشی از مهمترین موقوفات مذهبی تهران را به خود اختصاص دادهاند. بافت روستایی و مذهبی این محلهها از گذشتههای دور باعث شد تا اهالی به سنت حسنه وقف اهمیت بسیاری بدهند. موقوفه حاج محمدرضا طرشتی 150 سال است که برای اطعام و اجرای تعزیه در حسینیه طرشت وقف شده است. درآمدهای حاصل از زمینهای وقفی حاج عباس قلی طرشتی روبهروی دانشگاه صنعتی شریف برای کمک به نیازمندان استفاده میشود. نگاهی به سندهای وقفی روستاهای منطقه 2 نشان میدهد که کشاورزان و باغداران بخشی از زمینهای خود را وقف میکردند تا برای مساجد و حسینیهها استفاده شود. در محله فرحزاد زمین حمام قدیمی محله وقفی است و مردم تا 12 سال پیش به برکت همین زمین وقفی از آن استفاده میکردند. درآمدهای حاصل از باغهای فرحزاد هر سال محرم به مدت 20 شب صرف اطعام عزاداران امام حسین(ع) میشود. خانههای مسکونی بانو مهتاب آرام از موقوفههای معروف محله ستارخان است. واقف نیت کرده است درآمدهای حاصل از این موقوفه صرف حوزه علمیه و کمک به فقرا شود. در کنار این موقوفات باید به زمینهای وقفی محله شهرک غرب اشاره کنیم که وقف آستان مقدس امام رضا(ع) است.
منطقه 21
تا جان دارم مدرسه می سازم
15 سال پیش وقتی حاج اکبر ابراهیمی یکی از معروفترین خیّران مدرسهساز در منطقــه 21 مدرسه راهنمایی و دبیــــرستان سیدالشهدا(ع) را ساخت و آن را وقف آموزش دانشآموزان کرد، دعای خیر بسیاری از خانوادههای ساکن محله شهرک استقلال همراهش شد. او کلنگ ساخت مدرسه را در منطقهای بر زمین زد که از نظر سرانه آموزشی در پایینترین سطح قرار دارد. حاج اکبر ابراهیمی وقتی ثلث اموال پدر را در راه مدرسهسازی وقف کرد لذت این عمل خیر آنچنان او را مجذوب کرد که نیت کرد به نام 5 تن 5 مدرسه دیگر هم بسازد. بعد از آن به نیت 72 یار کربلا 72 مدرسه ساخت و حال او نیت کرده است تا جان در بدن دارد مدرسه بسازد. از دیگر اماکن وقفی منطقه 21می توان از درمانگاه محله وردآورد نام برد. همچنین خیّری به نام دکتر حسابی مسجدی به نام امام حسن مجتبی(ع) ساخت و آن را وقف مردم محله کرد.
منطقه 9
بانویی که اموالش را بخشید
حدود 7هکتار از وسعت منطقه 9 را زمینها و املاک وقفی تشکیل میدهد. مرحوم علینقی غیاثی، زهرا نظاممافی و مرحومه شمس فرعدل از جمله مهمترین افرادی بودند که موقوفات زیادی در این منطقه بر جای گذاشتهاند. بیمارستان، درمانگاه و مدرسه در این زمینهای وقفی ساخته شده است. سال 1344 سازمان تربیتبدنی و تفریحات سالم ایران در زمینی به مساحت هزار و 823 مترمربع که بانو نظاممافی برای ساخت ورزشگاه ویژه معلولان وقف کرده بود ورزشگاه غار (شهید ورزنده فعلی) را ساخت. علیاکبر طلاچیان و محمد عاصمی از جمله واقفان معروف مدرسهساز در این منطقه بودند. مساجد وقفی نیز به نام حاجیه خانم صیاد نجفی، محمدابراهیم ایروانی و حسن اخوان صالح ثبت شده است.
منطقه 22
زمینهای روحانی صاحبنام، هبه مردم شد
بخش مهمی از زمینهای موقوفه منطقه 22 مربوط به اراضی وقفی حـــاج ملاعلی کنی است. حـاج ملاعلی در نجف با تنگدستی بسیار زندگی میکرد. وقتی با درجه علمی اجتهاد از عراق به تهران برگشت، شروع به تألیف چند کتاب دینی کرد. از قضا۲ جلد از آن کتابها با فروش خوبی روبهرو شد و حاج ملاعلی با سود حاصل از فروش آن کتابها زمینی در منطقه کن خرید. او در همان زمینها، برای رسیدن به آب، قناتی حفر کرد. این موضوع رونق زمینهای کن را چند برابر کرد. او زمینها و املاک بسیاری در تهران خرید و بهتدریج بسیاری از آنها را هم وقف امور خیریه کرد. بخشی از این اراضی موقوفه در محدوده منطقه 22 قرار دارد که در قالب 28 تعاونی وزارتخانهها و سازمانهای دولتی به 2هزار خانواده و 3هزار نفر بهصورت انفرادی در طول سالهای 51 تا 53 واگذار شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی با تلاش و پیگیریهای سازمان اوقاف اسناد مالکیت به نام موقوفه صادر شد. منطقه 22 از نظر سرانه آموزشی و درمانی در جایگاه مناسبی قرار ندارد. وقف مدرسه و درمانگاه میتواند پاسخگوی بخش مهمی از مطالبات اهالی این منطقه باشد.
