«ادیسه» به پای «تاج و تخت» نرسید
بررسی «ادیسه» فیلم جدید کریستوفر نولان در تلویزیون همشهری با محسن بیگآقا، منتقد سینما
گروه 24
«ادیسه» کریستوفر نولان چرا با وجود زمان تقریبا 3ساعته، شخصیتهای متعدد و جزئیات داستانی فراوانش در سراسر جهان دیده شد؟ فیلمسازانی مثل مارتین اسکورسیزی پیشتر گلایه کرده بودند که مردم حوصله فیلمهای 3ساعته را ندارند و سریالها عادت فیلمبینی را تغییر دادهاند؛ اما گویا در مورد نولان حتی زمان 3ساعته هم مانعی بر سر راه موفقیت آقای کارگردان نیست. علت موفقیت «ادیسه» و ضعفهایش را در تلویزیون همشهری با محسن بیگآقا، منتقد سینما بررسی کردهایم.
تغییر مسیر در کارنامه نولان
کریستوفر نولان بههرحال فیلمساز مهمی است و نمیتوان اهمیت او را در سینما نادیده گرفت. از زمان ساخت «ممنتو» و پس از آن، با آغاز دوره فیلمهای علمیاش، بهویژه «میانستارهای»، مسیر مشخصی در کارنامه او شکل گرفت؛ مسیری که بهتدریج پیچیدهتر شد. اما «ادیسه» بهنظرم خارج از روند قبلی کارنامه نولان است؛ انگار فیلمساز دیگری آن را ساخته باشد. این فیلم تا این اندازه از امضای نولان فاصله دارد.
روایت هومر و ویژگیهای سینمای نولان
در مورد «ادیسه» باید به این نکته توجه کرد که ویژگیهای روایی مورد علاقه نولان، ازجمله شروع داستان از میانه و استفاده از فلاشبک، در خود متن هومر هم وجود دارد. هومر روایت را از میانه آغاز میکند و به گذشته بازمیگردد. نولان نسخههای مختلف «ادیسه» را بررسی و این ویژگی را در فیلم تقویت کرده است، بنابراین نمیتوان تمام امتیاز این شیوه روایت را به نولان نسبت داد.
غلبه اکشن بر مؤلفههای علمی و اسطورهای
نولان فیلمساز معمولیای نیست و در تصویرکردن تخیل و روایتهای تودرتو مهارت دارد؛ اما مسئله این است که این شیوه در زیباییشناسی «ادیسه» چقدر موفق عمل کرده است. تفاوت اصلی فیلم با آثار قبلی او، از نظر من، غیبت مؤلفه علمی است. در «میانستارهای» با سیاهچاله و در «تنت» با مفاهیم سرعت و زمان روبهرو هستیم. در «تلقین» هم ایدههای مشخصی وجود دارد که به اکشن فیلم عمق میدهد.
حتی اگر این مؤلفهها را شبهعلم بدانیم، در آثار نولان کارکرد دارند؛ اما در«ادیسه» چنین چیزی نمیبینم. یکی از مشکلات من صحنه اکشن پایانی فیلم است؛ جایی که سقف باز میشود و سلاح از بالا میآید. این صحنه هم بهنظرم نولانی نیست. درمجموع، فیلم در بخشهایی بیشتر به سمت اکشن معمولی میرود تا یک اثر اسطورهای. البته سفرهای ادیسه جذابند و فیلم میتواند کارکرد آموزشی داشته باشد و مخاطب را به خواندن «ادیسه» و «ایلیاد» علاقهمند کند؛ اما انتظار از نولان بیش از این است.
سفر درونی و شخصیتپردازی ادیسه
در فیلم نشانههایی از مضامین همیشگی نولان دیده میشود؛ زمان، حافظه و یادآوری. برای مثال، سکانسهای مربوط به نیلوفرخوری و کالیپسو با مسئله بهخاطرآوردن و ادامهدادن سفر ارتباط دارند. همچنین اصطلاح «ادیسهوار» فقط بهمعنای سفر بیرونی نیست و میتواند به سفری درونی و فلسفی اشاره داشته باشد. در این معنا، قهرمان در جریان سفر بهخودشناسی میرسد و هنگام بازگشت، دیگر همان آدم قبلی نیست. مسئله این است که آیا نولان توانسته این تحول را بهخوبی در فیلم نشان دهد یا نه. وقتی فیلم را کنار مجموعهای مثل «بازیتاجوتخت» قرار میدهیم، در بعضی بخشها کم میآورد.