مجتبی توانگر؛پژوهشگر اقتصادی
انتخابات آمریکا برگزار شد. همه منتظر بودند ایران از راه نفت به اقتصاد آمریکا ضربه بزند. سناریو آشنا بود: نفت گران می‌شود، تورم بالا می‌رود و بورس زیر فشار می‌رود. در بدترین حالت هم حباب هوش مصنوعی می‌ترکد(حباب یعنی قیمت سهام شرکت‌ها آنقدر بالا می‌رود که با ارزش واقعی‌شان نسبتی ندارد) اما ضربه اصلی از جای دیگری رسید:
1-جنگ، بنزین و خرج زندگی را گران کرد، رأی‌دهنده آمریکایی خشمگین شد و دمکرات‌ها در انتخابات کنگره برنده شدند. حالا وال‌استریت، یعنی مرکز مالی آمریکا، فقط قیمت نفت را نگاه نمی‌کند و به صندوق رأی هم چشم دوخته است.
2-نتیجه را روی Nvidia می‌شود دید. این شرکت بزرگ‌ترین سازنده تراشه‌های هوش مصنوعی است و بقیه بازار پشت سرش حرکت می‌کنند. روز بعد از انتخابات، سهامش نزدیک ۱۰درصد ریخت و نوسان یک‌ماهه‌اش از ۲۰درصد گذشت. این رفتار را از بیت‌کوین انتظار داریم، نه از یکی از ارزشمندترین شرکت‌های جهان. چرا اینطور شد؟ چون سرمایه‌گذاران 3تکیه‌گاه را از‌دست‌رفته می‌بینند:
اولی پول ارزان دولتی است. تا دیروز اگر شرکت‌های هوش مصنوعی زمین می‌خوردند، دولت با وام و کمک بلندشان می‌کرد. با کنگره‌ای که دمکرات‌ها در آن قوی‌ترند، این امید کم‌رنگ می‌شود.
دومی دیتاسنترهاست. این ساختمان‌های غول‌پیکر پر از رایانه، برق و آب شهرها را می‌بلعند و حالا زیر ذره‌بین قانون‌های محیط‌زیستی می‌روند.
سومی خود هوش مصنوعی است که مقررات سخت‌تری وضع می‌شود؛ یعنی محدودیت‌هایی که دولت برای کار شرکت‌ها تعیین می‌کند.
3-آیا این ضربه به همین بخش محدود می‌ماند؟ نه. دمکرات‌ها معمولا مقررات بیشتری می‌گذارند و دست شرکت‌ها را بسته‌تر می‌کنند، پس پیروزی‌شان خطر را برای تقریبا همه صنعت‌ها بالا برده است. اما این خطر روی همه یکسان نمی‌نشیند. هوش مصنوعی بیشترین ضربه را می‌خورد، چون چند سال است موتور اصلی صعود بورس آمریکا همین بخش بوده است. وقتی موتور بلرزد، کل ماشین می‌لرزد.
بعد از آن نوبت رمزارزها، نفت و صنایع نظامی است. ضربه به اینها کمتر است، ولی صفر نیست. در سال۲۰۲۳ و در دوره دولت دمکرات، کمیسیون بورس آمریکا از غول‌هایی مثل کوین‌بیس و بایننس شکایت کرد. رمزارزها دوباره منتظر چنین روزهایی هستند. نفتی‌ها با قانون‌های محیط‌زیستی سخت‌تر روبه‌رو می‌شوند و هزینه‌شان بالا می‌رود. بودجه دفاعی هم که سال‌ها پشت سر هم بالا رفته، دیگر چک سفید امضاشده نمی‌گیرد.
4- همه بازنده نیستند. انرژی پاک، یعنی خورشیدی و بادی و باتری، از این تغییر سود می‌برد. دولت دمکرات بایدن در سال۲۰۲۲ قانون کاهش تورم را تصویب کرد و حدود ۳۷۰میلیارد دلار برای انرژی پاک کنار گذاشت. دوباره همین مسیر باز می‌شود. بخش سلامت هم تا حدی برنده است اما همین قانون۲۰۲۲ به دولت اجازه داد قیمت بعضی داروها را با شرکت‌های دارویی چانه بزند؛ پس برای دارویی‌ها حساب سود و زیان هنوز روشن نیست.
5-حالا پرسش اصلی این است که این ضربه چقدر جدی است. تاریخ 2جواب دارد:
اول- جواب خوش‌بینانه این است که بازار فقط سطح قیمت را عوض کرده است. در دوشنبه سیاه۱۹۸۷ شاخص داو جونز که میانگین قیمت ۳۰شرکت بزرگ آمریکایی را نشان می‌دهد، در یک روز ۲۲درصد سقوط کرد اما همان سال را با سود کوچکی بست. در ژانویه۲۰۲۵ هم با خبر یک مدل هوش مصنوعی ارزان چینی به نام دیپ‌سیک، Nvidia در یک روز ۱۷درصد افت کرد. حدود ۵۹۰میلیارد دلار از ارزشش بخار شد و چند‌ماه بعد برگشت. در این حالت بازار قیمت را پایین می‌آورد، روی سطح تازه می‌ایستد و ادامه می‌دهد. هر روز که انتخابات برگزار نمی‌شود تا شوک تازه‌ای بیاید.
دوم- جواب بدبینانه ترسناک‌تر است. اینجا فقط سطح قیمت عوض نمی‌شود، شیب هم عوض می‌شود. حباب‌ها معمولا منتظر یک جرقه می‌مانند و بعد ماه‌ها و سال‌ها هوا خالی می‌کنند. شاخص نزدک که بورس شرکت‌های فناوری است، در مارس۲۰۰۰ به ۵۰۴۸ واحد رسید و تا اکتبر۲۰۰۲ حدود ۷۸درصد ریخت. سیسکو، ستاره آن روزها، نزدیک ۹۰درصد از ارزشش را از دست داد. نزدک ۱۵سال صبر کرد تا دوباره به آن قله برسد. داو جونز هم در سپتامبر۱۹۲۹ روی ۳۸۱واحد بود، در ژوئیه۱۹۳۲ به ۴۱رسید و فقط در نوامبر۱۹۵۴ به قله قبلی برگشت. در هیچ‌کدام از این دو سقوط، یک روز بد کار را تمام نکرد. بازار هفته به هفته و ماه به ماه پایین‌تر رفت.
6- روند نزولی قطعی است، چون تکیه‌گاه‌هایی که بازار را بالا نگه می‌داشتند از زیر پایش کشیده شده‌اند و دیگر برنمی‌گردند. از پول ارزان دولتی تا سال‌ها با کنگره‌ای که دمکرات‌ها در آن قوی‌ترند خبری نیست. قانون دیتاسنترها و هوش مصنوعی هم نوشته خواهد شد. اینها شایعه نیستند، برنامه سیاسی برنده انتخابات هستند. حباب هر اندازه که باشد، چتر نجاتش بسته شده است.
و این کار را ایران کرد. با نفت؟ با تحریم؟ با تهدید تنگه هرمز؟ و بلکه با ساده‌ترین ابزار ممکن: گران‌کردن بنزین در پمپ‌های آمریکا. هر دلار که جنگ به قیمت هر گالن بنزین اضافه کرد، یک رأی از دولت بیرون کشید. هر رأی که بیرون رفت، یک مقررات تازه روی میز شرکت‌های بزرگ گذاشت. زنجیره از میدان جنگ شروع شد، از پمپ بنزین گذشت، به صندوق رأی رسید و حالا بزرگ‌ترین شرکت‌های جهان بلکه اقتصاد ایالات متحده را به لرزه انداخته است.
7- نتیجه روشن است: ایران همانگونه که در میدان جنگ برنده شد، ولی در اصل، بازی را از جایی برد که هیچ‌کس نگاه نمی‌کرد. بنزین گران شد، سفره خانواده‌های آمریکایی کوچک شد و حالا نوبت پس‌انداز بازنشستگی آنهاست. بخش بزرگی از پول میلیون‌ها معلم، راننده و پرستار آمریکایی در همین بورس خوابیده است. وقتی سهام هوش مصنوعی ریزش می‌کند، فقط عددهای روی صفحه کم نمی‌شود، بلکه آینده یک نسل کوچک‌تر می‌شود. آمریکا در سقوط سال۲۰۰۸ بیش از ۸میلیون شغل را از دست داد و حدود ۱۰میلیون خانواده خانه‌شان را باختند. نزدک در مارس۲۰۰۰ به اوج رسید و سقوط کرد. ۱۵سال گذشت تا قیمت‌ها به همان رقم برگردند. کسی که در سال۲۰۰۰ چهل‌ساله بود و پس‌اندازش را در بورس گذاشته بود، وقتی بازار به جای اول برگشت، دیگر بازنشسته شده بود. اگر این حباب هم بترکد، آمریکایی‌ها باید برای روزهایی آماده شوند که اجاره بالا می‌رود، بنزین گران می‌ماند و پس‌انداز آب می‌رود. این‌بار شاید سقوط به جای ۱۵سال، یک نسل تمام طول بکشد.
زلزله ایرانی در وال‌استریت
در همینه زمینه :
