تجلیل از حافظه سینمای ایران

سعید مروتی | روزنامه‌نگار 

برنامه «کلاسیک‌های کانون» با نمایش فیلم «قرمز» و بزرگداشت فریدون جیرانی به همت کانون کارگردانان سینمای ایران و موزه سینمای ایران و با همکاری فیلم‌خانه ملی ایران در سالن سینماتوگراف موزه سینما برگزار شد. در بزرگداشت فریدون جیرانی، اصغر نعیمی، احمد امینی، بیژن امکانیان، حبیب اسماعیلی، مهدی صباغ‌زاده و غلامرضا موسوی از خاطراتشان با فریدون جیرانی گفتند. سپس جیرانی کنار اصغر نعیمی نشست و کمی درباره فیلم «قرمز» صحبت کرد. در پایان مراسم با حضور فاطمه محمدی، مدیرعامل موزه سینما و یاران قدیمی جیرانی لوح تقدیر موزه سینما به پاس سال‌ها تلاش، آفرینش هنری و صیانت از تصویرهای ماندگار این سرزمین به خالق «قرمز» اهدا شد. ترجیع بند مراسم بزرگداشت فریدون جیرانی تأکید بر این نکته بود که او دایره‌المعارف و حافظه سینمای ایران است‌. در  این گزارش کوشیده شده با تمرکز بر فعالیت‌های مطبوعاتی و رسانه‌ای فریدون جیرانی به این پرسش پاسخ داده شود که او چگونه تاریخ شفاهی سینمای ایران شد.

1فعالیت روزنامه‌نگاری از اواسط دهه50 و حضور در تحریریه روزنامه اطلاعات جیرانی جوان را به‌عنوان روزنامه‌نگاری که بررسی سینمای رو به افول فارسی را دستمایه کارش قرار داده بود صاحب تجربه‌ای زیسته کرد که در سال‌های بعد بسیار به کارش آمد. گرداندن صفحه هنری «اطلاعات» با رویکرد خبری، مصاحبه با سینماگران سرشناس آن دوران، از مسعود کیمیایی تا جلال مقدم و تجربه حضور در فستیوال جهانی فیلم تهران، پیگیری دقیق اکران سینماها در دهه50 و رصد فضای روشنفکری و متن جامعه ایران که در آستانه تحولی بزرگ بود، حکم دانشگاه را برای جیرانی داشت. در این سال‌ها جیرانی با رفقای مشهدی‌اش از سینمای آزاد، از جمله غلامرضا موسوی که به روزنامه کیهان پیوسته بود و بیژن امکانیان که منتقد روزنامه اطلاعات بود ‌‌ مراوده داشت.

2
فراغت حاصل از بیرون آمدن از روزنامه اطلاعات، در اوایل دهه۶۰ به جیرانی فرصت مطالعات و پژوهش‌هایی داد که در سال‌های بعد بسیار به کارش آمد. اوایل دهه۷۰ فریدون جیرانی در هفته‌نامه سینما که در آن معاون سردبیر بود، حاصل تحقیقات و پژوهش‌هایش را منتشر کرد و به بازخوانی سینمای دهه‌های۳۰ و۴۰ با 
درنظر گرفتن شرایط سیاسی اجتماعی آن دوران پرداخت‌‌. 
زمانی که تنها مرجع موجود درباره تاریخ سینمای ایران کتابی بود که مؤلفش بدون دیدن بیشتر فیلم‌های سینمای قبل از انقلاب آنها را در یک دسته‌بندی کلی به‌عنوان فیلمفارسی رد کرده بود، جیرانی به بازخوانی سینمای گذشته پرداخت. در سال‌های بعد، مشغله‌های فریدون جیرانی به‌عنوان فیلمسازی پرکار باعث شد کمتر فرصت چنین پژوهش‌هایی را داشته باشد، هرچند جیرانی در هر فرصتی سراغ دغدغه اصلی‌اش یعنی واکاوی تاریخ سینمای ایران می‌رفت. جیرانی همیشه کوشیده سینمای ایران را تحلیل کند و نکته مهم اینکه به دانسته‌های قدیمی‌اش اکتفا نکند و به بازخوانی مداوم تاریخ سینمای ایران بپردازد و به تحلیل‌های تازه‌ای برسد.

3جیرانی در دهه80 با حضور در برنامه «دو قدم مانده به صبح» روزنامه‌نگاری سینمایی را روی آنتن زنده تجربه کرد؛ دورانی که جیرانی به‌عنوان کارگردان در سینما و تلویزیون فعال و پرکار بود، ولی تولید برنامه سینمایی زنده برایش آنقدر جالب توجه بود که تمرکزش را روی برنامه‌ای بگذارد که «هفت» نام گرفت. این برنامه‌ که از سال۸۹ روی آنتن رفت، خیلی زود به یکی از پربیننده‌ترین برنامه‌های تلویزیون تبدیل شد؛ میز نقدی که مسعود فراستی پای ثابتش شد و لحن تند و تیزش دل مخاطبانی را که فیلم‌های ایرانی روی پرده را نمی‌پسندیدند خنک می‌کرد و روحیه ژورنالیستی جیرانی و تسلطش بر تاریخ و مناسبات سینمای ایران «هفت» را به برنامه‌ای موفق تبدیل کرد.‌ 
وقتی منتقد ثابت «هفت» تیزی کلامش را خرج فیلم‌ها و فیلمسازان شاخصی چون «جرم» مسعود کیمیایی و «جدایی نادر از سیمین» اصغر فرهادی کرد، میان سردبیر و منتقد اختلاف افتاد. مشکل اساسی‌تر، منازعات تمام‌نشدنی مدیریت سینما با خانه سینما بود؛ منازعاتی که درنهایت به خداحافظی جیرانی با برنامه «هفت» منجر شد. «هفت» بدون جیرانی ادامه یافت، ولی دیگر آن برنامه جذاب و دیدنی نشد.

4 سال۹۴ فریدون جیرانی مصمم به انتشار روزنامه سینمایی شد؛ روزنامه سینمایی‌ای که برخلاف رسم روز، بیشتر تحلیلی باشد تا خبری. به این ترتیب هفته‌نامه «سینما» که سال‌ها بود قافیه را به روزنامه‌ها و سایت‌های سینمایی باخته بود،‌ به روزنامه تبدیل و نخستین شماره‌اش در اواخر تابستان۹۴ منتشر شد؛ روزنامه‌ای پرمطلب با قطعی غیرمتعارف که هر روز انبوهی گزارش و مقاله و مصاحبه در آن منتشر می‌شد و برخلاف دیگر روزنامه‌های سینمایی وقت، نمی‌شد در عرض نیم‌ساعت مطالعه‌اش را تمام کرد‌. «سینما» در واقع هفته‌نامه‌ای بود که هر روز منتشر می‌شد. جیرانی سردبیر با انرژی و شوری مثال‌زدنی تحریریه را رهبری می‌کرد. سردبیری که گاهی ساعت ۸ شب انتظار داشت تحریریه بر اساس یک خبر ۲۰۰ کلمه ای که روی خروجی خبرگزاری ها قرار گرفته بود یک پرونده ۴ صفحه ای آماده کند. ردپای علایق جیرانی به طرح مباحث تاریخ سینمای ایران و جهان در صفحات روزنامه «سینما» به‌خوبی قابل ردگیری بود؛ روزنامه‌ای که در اردیبهشت۹۵ به انتهای خط رسید، ولی با وجود عمر کوتاهش به‌عنوان تجربه‌ای منحصر به فرد در تاریخ روزنامه‌نگاری سینمایی ثبت شد.

فیلمسازی که همیشه روزنامه‌نگار ماند

در سال‌های اخیر، بیشتر گفت‌وگو‌ها، خاطرات و مقالات جیرانی در نشریه  منتشر می‌شد.  جدا از این، او در هر فرصت مغتنمی به رخدادهای روز و مهم واکنش نشان می‌داد و هنوز هم این روحیه را حفظ کرده. فریدون جیرانی سال‌ها پیش گفت: «هروقت احساس می‌کنم آمادگی فیلمسازی ندارم، کار روزنامه‌نگاری انجام می‌دهم، تحقیقاتم را کامل می‌کنم، مصاحبه‌های تاریخ سینما می‌خوانم و یا فکر می‌کنم که کار مطبوعاتی انجام بدهم. به همین شکل توانسته‌ام شکست‌ها و مشکلات را تحمل کنم.» به این ترتیب می‌توان منتظر تألیفات تازه جیرانی با آن حافظه غبطه‌برانگیزش درباره تاریخ سینمای ایران ماند. فیلمسازی که همیشه روزنامه‌نگار باقی ماند و هم درباره وقایع روز نوشت و هم تاریخ را بازخوانی کرد، همچنان حکایت‌های ناگفته فراوانی دارد که هنوز برایمان رو نکرده است.