گزارش
هوش مصنوعی ابلیس یا فرشته
مزایا و معایب هوش مصنوعی برای سینمای ایران
ناصر احدی| روزنامه نگار
با اینکه سینما به‌عنوان «آپاراتوس» ــ به‌معنای مجموعه‌ای از ابزارها و وسایل یا دستگاهي که برای هدف خاصی مورد استفاده قرار می‌گیرد ــ اساسا محصول پیشرفت‌های علمی است، اما فیلم‌های زیادی در تاریخ سینما بوده‌اند که نظر خوشی به دانش و کارگزارنش، یعنی دانشمندان، نداشته‌اند. بعضی از مشهورترین هیولاهای ژانر وحشت مثل فرانکنستاین محصول یک دانشمند و خیال‌پردازی‌های علمی‌اش در خلق مخلوقی همچون انسان بوده‌اند. در ژانرهای علمی‌تخیلی، فانتزی و آخرالزمانی هم بارها سویه‌های تاریک دانش بشری که لجام‌گسیخته پیش می‌رود و زندگی بشر را به ورطه نابودی می‌کشد دستمایه قرار گرفته است. با این حال، سینما همواره با هر پیشرفت علمی و تکنولوژیک مرحله تازه‌ای را تجربه کرده و بر قابلیت‌های بیانی‌اش افزوده شده است. هوش مصنوعی هم که در چند سال اخیر مهم‌ترین پدیده دوران‌ساز عرصه‌های مختلف علمی بوده، با اینکه نگرانی‌های زیادی دایر بر از بین رفتن موقعیت‌های شغلی یا اصالت هنری فیلم‌ها ایجاد کرده، اما روزبه‌روز بیشتر راه خودش را در سینما باز می‌کند. سینمای ایران که عموما با فیلم‌های تکنولوژی‌زادیی‌شده‌اش شناخته می‌شود با ورود هوش مصنوعی به سینما چه وضعیتی پیدا می‌کند؟ این پرسش مسلما پاسخی مبسوط تر از این گزارش کوتاه می‌طلبد، اما کوشیدیم پاسخی مجمل به آن دهیم.
مزایای هوش مصنوعی برای سینمای ایران
در اوایل دیجیتال‌شدن سینمای ایران، مقاومت‌هایی از سوی شاغلان شاخه‌های مختلف سینمایی ابراز می‌شد. تدوینگران قدیمی حاضر نبودند از موویلا یا همان میز تدوین و برش نگاتیو دست بکشند. بعضی فیلمبرداران کار با دوربین‌هایی مثل D5 را نمی‌پسندیدند و آن را دوربین چموشی می‌دانستند که مثل آری‌فلکس گوش به فرمان نیست. اما همین تکنولوژی دیجیتال برای گروهی از فیلمسازان نعمتی بود. تولید ارزان‌تر و سرعت کار بیشتر شد. آماتورها که معمولا فرصت عرض اندام نمی‌یافتند، به لطف تکنولوژی خودی نشان دادند. از میان نامداران، عباس کیارستمی فقید که به ساخت فیلم در خودرو در حال حرکت علاقه‌ای خاص داشت، به پیشواز تکنولوژی دیجیتال رفت. دیجیتال‌شدن با خود نوعی دمکراسی آورد و ضریب تولید فیلم‌های کوتاه و مستند و حتی فیلم‌های بلند را هم افزایش داد. امروز دیگر حرفی از مصایب کار با نرم‌افزار پریمیر یا دوربین‌های پیشرفته دیجیتال نیست. هوش مصنوعی وضع بهتری از تکنولوژی دیجیتال در سینمای ایران دارد؛ زودتر مورد استقبال قرار گرفت و گسترده‌تر به‌کار گرفته شد. حداقل مزایای آن برای سینمای ایران می‌تواند کاهش هزینه‌های تولید، کمک به سینمای مستقل و کم بودجه، افزایش سرعت تولید و آزادی عمل در خلق تصاویر باشد.
معایب هوش مصنوعی برای سینمای ایران
سینمای ایران بدون هوش مصنوعی هم همیشه برای فعالانش فرصت‌های شغلی مناسب ندارد. با فراگیر شدن هوش مصنوعی، کاری که قبلا مثلا با 3 متخصص انجام می‌شد، احتمالا فقط با یک نفر انجام می‌شود و 2 نفر دیگر، اگر خودشان را با بازار جدید وفق ندهند، بیکار خواهند شد.
از طرف دیگر، هرچقدر هوش مصنوعی در انجام امور فنی توانا باشد، حتی فیلم‌های تجاری هم باید رد و نشانی از احساسات و عواطف انسانی داشته باشند. استفاده از هوش مصنوعی در فرایندهای خلاقه مثل فیلمنامه‌نویسی این خطر را دارد که با الگوهای تکراری و پیش‌بینی‌پذیر مواجه شویم. هوش مصنوعی چیز جدیدی را از صفر خلق نمی‌کند، بلکه از نمونه‌های موجود استفاده می‌کند. هزینه آموزش دادن هوش مصنوعی برای استفاده از نمونه‌های موجود می‌تواند چیزی باشد که در آینده به هزینه‌های تولید فیلم اضافه شود. در ضمن فراموش نکنیم که باوجود تحریم‌ها هزینه‌های استفاده از خدمات شرکت‌های هوش مصنوعی می‌تواند برای سینمای ایران بسیار گران تمام شود.
همه اینها باعث می‌شود به این فکر بیفتیم شاید در آينده‌اي نه‌چندان دور سازمان عریض و طویل و بودجهخواری برای رگولاتوری یا تنظیم مقرارت هوش مصنوعی راه بیفتد و به مشکلات کنونی سینمای ایران بیفزاید.
مصنوعی در برابر واقعی
چند وقت پیش خبر رسید که مسعود ده‌نمکی فیلم «پرواز 655» را تماما با هوش مصنوعی ساخته است. سال گذشته هم در بخش خارج از مسابقه جشنواره فیلم فجر فیلم «مولا» ساخته عباس لاجوری با هوش مصنوعی ساخته شده بود. «ورکانا» هم نخستین انیمیشن هوش مصنوعی‌ساخته‌ای بود که امسال در سی‌وهشتمین جشنواره فیلم کودک و نوجوان به نمایش درآمد. از این 3 فیلم می‌شود نتیجه گرفت فعلا هوش مصنوعی بیشتر مطلوب تولیدکنندگانی است که توان و امکان پرداخت هزینه‌های آن را دارند. در مقابل، سینمای مستقل می‌داند که همچنان با درام‌های واقع‌گرای اجتماعی، بدون استفاده از هوش مصنوعی، می‌تواند مسیر خود را به‌سوی جشنواره‌های جهانی باز کند.
