یاد
معمار کتابخانه ملی ذهن ایرانیان
برخی ناشران فقط کتاب منتشر می‌کنند و بعضی بخشی از تاریخ یک ملت را به دست نشر می‌سپرند. عبدالرحیم جعفری از دسته دوم بود؛ مردی که نامش را نمی‌توان از تاریخ نشر مدرن ایران جدا کرد، زیرا آنچه او در «امیرکبیر» بنا کرد صرفا یک بنگاه اقتصادی یا مجموعه‌ای از عنوان‌های چاپ‌شده نبود؛ نوعی نگاه به کتاب بود؛ نگاهی که در آن ناشر واسطه‌ای میان نویسنده و بازار نیست، بلکه یکی از سازندگان حیات فکری جامعه است.
جعفری در ۱۲آبان ۱۲۹۸ به دنیا آمد و در ۱۳۲۸، در روزگاری که صنعت نشر هنوز بیش از آنکه نهادی فرهنگی باشد کاری دشوار و کم‌رمق به شمار می‌آمد، امیرکبیر را بنیان گذاشت. از همان آغاز، انتخاب کتاب برای او معنایی فراتر از تشخیص کالای پرفروش داشت. حاصل این نگاهش کارنامه‌ای شد که دامنه‌اش از ادبیات فارسی و رمان و شعر تا تاریخ، فلسفه، علوم، فرهنگ‌نامه‌ها، ادبیات کودک و نوجوان و ترجمه‌های مهم از ادبیات جهان امتداد داشت.
در قفسه‌هایی که امیرکبیر ساخت تنها کتاب کنار کتاب ننشست؛ نسل‌ها کنار هم قرار گرفتند. آثار پژوهشی و تاریخی، متون کلاسیک فارسی، رمان‌های ایرانی و ترجمه‌های ادبیات جهان هر یک قطعه‌ای از آن حافظه بزرگند که بعدها در ذهن چند نسل از کتابخوانان ایرانی شکل گرفت. فرهنگ فارسی معین، شاهنامه امیرکبیر و مجموعه‌ای گسترده از آثار نویسندگان و مترجمان نامدار نشان می‌دهد که جعفری چگونه از «انتشار کتاب» به «ساختن کتابخانه ملی ذهن ایرانیان» نزدیک شد.
اهمیت او البته فقط در تعداد عنوان‌ها نیست؛ در نوع رابطه‌ای است که میان ناشر و پدیدآورنده تعریف کرد. نویسنده و مترجم برای جعفری صاحب اثر و شریک اعتبار فرهنگی نشر بودند. سختگیری در انتخاب، توجه به ویرایش و چاپ، سرمایه‌گذاری روی آثار بزرگ و کم‌ریسک نبودن انتخاب‌ها امیرکبیر را از ناشری معمولی به نهادی اثرگذار بدل کرد. به همین دلیل است که وقتی امروز به بسیاری از کتاب‌های آن دوره نگاه می‌کنیم، نام ناشر همچنان بخشی از اعتبار تاریخی خود کتاب است.
شاید زیباترین نشانه تداوم این میراث آن باشد که قصه جعفری با خودش تمام نشد. محمدرضا جعفری، فرزند او، پس از آن دوره دشوار، «نشر نو» را بنیان گذاشت؛ نشری که در سال‌های بعد به یکی از نام‌های معتبر نشر ادبی و فکری ایران بدل شد. امروز نیز عبدالرحیم جعفری، نوه هم‌نام بنیانگذار امیرکبیر مدیریت نشر نو را بر عهده دارد و آن شوق قدیمی برای انتخاب و انتشار کتاب و گسترش فرهنگ هنوز در خانواده جعفری ادامه دارد.
دهم مهر، سالروز درگذشت عبدالرحیم جعفری فرصتی است برای یادآوری زندگی و تلاش مردی که شاید بزرگ‌ترین اثرش هیچ‌یک از کتاب‌های منفرد امیرکبیر نباشد، بلکه خود این نشر باشد؛ تجربه‌ای تاریخی از اینکه چگونه اراده یک ناشر می‌تواند کتاب را از قفسه کتابفروشی به حافظه جمعی یک ملت ببرد. جعفری رفت، اما بسیاری از کتاب‌هایی که به همت او به دست ما رسیدند هنوز در حال تربیت خوانندگان تازه‌اند و این برای ناشر شاید ماندگارترین شکل بودن باشد.
در همینه زمینه :
