هنر ایرانی در تالارهای دیپلماسی جهانی

فاطمه عباسی | روزنامه‌نگار

همزمان با برگزاری هفتاد و یکمین مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال۲۰۲۶، نگاه‌ها بار دیگر به نیویورک و تالارهایی معطوف می‌شود که بسیاری از رهبران جهان در آن حضور دارند. در میان هیاهوی دیپلماتیک و سخنرانی‌های سران کشورها، سفیرانی خاموش اما پرآوازه از فرهنگ و هنر ایران هم در سکوت، پیام صلح و انسان‌دوستی تمدنی کهن را به گوش جهانیان می‌رسانند. این گزارش، سفری است به راهروها و محوطه‌های سازمان ملل در نیویورک و وین تا ردپای هنر و اندیشه ایرانی را در قلب مهم‌ترین نهاد بین‌المللی جهان دنبال کنیم. از فرش نفیسی که شعر سعدی بر تاروپود آن، بنی‌آدم را اعضای یک پیکر می‌خواند تا نسخه‌بدل استوانه کوروش که یادآور نخستین منشور حقوق بشر است؛ از چهارطاقی باابهتی که مجسمه 4دانشمند بزرگ ایرانی را در خود جای داده تا پرتره‌های دبیران کل سازمان ملل که با ظرافت ابریشم ایرانی بافته شده‌اند. حتی سنگ مرمر سبزرنگی که تریبون اصلی مجمع عمومی را زینت بخشیده، قصه‌ای از هنر و طبیعت ایران در دل خود دارد. این نمادها تنها هدایایی تشریفاتی نیستند؛ بلکه هریک فصلی از کتاب تاریخ، هنر و اندیشه ایران را روایت می‌کنند و نشان می‌دهند که زبان فرهنگ، فراتر از مرزهای سیاسی، قدرتمندترین ابزار برای گفت‌وگو و ایجاد تفاهم میان تمدن‌هاست. این گزارش به معرفی این سفیران فرهنگی می‌پردازد.

چهارطاقی دانشمندان؛ نماد خرد ایرانی در وین
در مقابل دفتر سازمان ملل متحد در وین، بنایی باشکوه از سنگ مرمر نگاه‌ها را به‌خود جلب می‌کند. این «چهارطاقی دانشمندان» که در سال۲۰۰۹ میلادی از طرف جمهوری اسلامی ایران به نشانه صلح اهدا شد، مجسمه‌هایی از 4چهره برجسته تاریخ علم ایران  و جهان یعنی خیام، ابوریحان بیرونی، زکریای رازی و ابوعلی‌سینا را در خود جای داده است. 

منشور کوروش؛  پژواک حقوق بشر از ایران باستان
در میان هدایای اهداشده به سازمان ملل، نسخه‌بدلی از استوانه کوروش جایگاهی منحصربه‌فرد دارد. این نسخه که از روی نمونه اصلی در موزه بریتانیا ساخته شده، در ۱۴اکتبر۱۹۷۱‌ برای گرامیداشت‌تاریخ مدون ایران، از سوی ایران به سازمان ملل اهدا شد. این استوانه گلی که متعلق به سال۵۳۹ پیش از میلاد است، به‌عنوان یکی از نخستین اسناد مکتوب حقوق بشر شناخته می‌شود.

فرش اصفهان؛ شکوه هنر صفوی در نیویورک
یکی از قدیمی‌ترین هدایای ایرانی در سازمان ملل، قالی نفیسی است که در ۳۱دسامبر۱۹۵۲ به این سازمان اهدا شد. این فرش که در لابی نمایندگان در طبقه دوم ساختمان مجمع عمومی قرار دارد، شاهکاری از هنر فرشبافی اصفهان و نائین است. طرح آن‌که به «شاه عباسی» شهرت دارد، از نقوش دوران صفویه الهام گرفته و با حدود 100گره در هر سانتی‌متر، اوج ظرافت و مهارت بافندگان ایرانی را به نمایش می‌گذارد.

سنگ مرمر ایرانی؛ زیربنای سخنرانی‌های جهانی
شاید کمتر کسی بداند که سنگ مرمر سبز و باشکوهی که تریبون اصلی سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل و دیوار پشت آن را پوشانده، از معادن ایران استخراج شده است. این سنگ که به «سبز سازمان مللی» شهرت یافته، حاصل تلاش‌های مرحوم ابوالقاسم سرتیپی‌ از پیشگامان صادرات سنگ ایران است. این انتخاب تصادفی نبوده؛ رنگ سبز نماد صلح، زندگی و آرامش است و حضور آن در مهم‌ترین تریبون دیپلماتیک جهان، به‌طور ناخودآگاه این مفاهیم را به ذهن متبادر می‌کند.

کتاب و خرد؛ هدیه‌ای از جنس اندیشه
علاوه بر آثار هنری ماندگار، گنجینه ادبی و عرفانی ایران نیز راه خود را به کتابخانه و دفاتر سازمان ملل باز کرده است. در سال۱۳۹۲ مجموعه نفیس «تمام نهج‌البلاغه» به بان کی‌مون، دبیرکل وقت، اهدا شد تا رهنمودهای امام علی(ع) در باب عدالت و همزیستی مسالمت‌آمیز، الهام‌بخش این نهاد جهانی باشد. سال‌ها بعد، در سال۱۴۰۱، کتاب بوستان سعدی، شاهکار اخلاقی و ادبی شعر فارسی، در کنار مجموعه‌ای از اسناد خلیج‌فارس به آنتونیو گوترش تقدیم شد.

پرتره‌های ابریشمی؛  ثبت تاریخ بر تاروپود ایرانی
هنر ایران تنها در قالب فرش‌های کلاسیک در سازمان ملل حضور ندارد. در سال۱۹۹۷، اثری هنری و متفاوت از سوی ایران به این سازمان اهدا شد: پارچه‌ای ابریشمی که پرتره دبیرکل‌‌ وقت سازمان ملل بر آن بافته شده بود. این اثر  هنر دست سجاد ساری‌خان و به سبک فرش تبریز است. بعدها نیز اهدای تابلوفرش چهره دبیرکل‌های دیگر مانند کوفی عنان و آنتونیو گوترش این سنت را ادامه داد و هنر ایرانی را به‌عنوان راوی تاریخ این سازمان معرفی کرد.

فرش صلح؛ شعر سعدی بر تاروپود دیپلماسی
در طبقه دوم ساختمان کنفرانس سازمان ملل، فرشی باشکوه بر دیوار گسترده شده که ترجمان بصری یکی از والاترین مفاهیم انسانی است. این اثر که در سال۲۰۰۵ میلادی به افتخار «گفت‌وگوی تمدن‌ها» از سوی جمهوری اسلامی ایران اهدا شد، هنر خاندان نامدار صیرفیان است. محمد صیرفیان، طراح این فرش، شعر جاودانه سعدی «بنی آدم اعضای یک پیکرند…» را بر آن نقش کرده تا پیام وحدت و انسان‌دوستی را به دیپلمات‌های جهان یادآوری کند.