تنگه هرمز جایگزین ندارد

‌درحالی‌که رئیس‌جمهور آمریکا اخیرا بار دیگر تلاش کرد تصویری از «بی‌اثرشدن» تنگه‌هرمز، آن‌هم با اشاره به فعال‌شدن خطوط و مسیرهای زمینی از سوریه ارائه کند، اما واقعیت‌های کنونی نشان می‌دهد دونالد ترامپ بیش از هرچیز به‌دنبال عادی‌سازی تبعات انسداد این تنگه راهبردی است.‌وضعیت و ظرفیت‌های موجود در عرصه تجارت انرژی و حمل‌ونقل جهانی، نشان می‌دهد گزاره یافتن مسیرهای جایگزین برای تنگه‌هرمز، بیش از آنکه «یک واقعیت راهبردی» باشد، حربه‌ای است برای فرار از پیامدهای گسترده جهانی مسدودماندن یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان، چراکه گزارش‌های بین‌المللی نیز تأکید می‌کنند مسیرهای جایگزین تنها قادرند بخشی از نفت عبوری از هرمز را جابه‌جا کنند.‌در شرایطی که پیش از آغاز جنگ علیه ایران در 9اسفندماه 1404، روزانه بیش از ۲۰میلیون بشکه نفت از تنگه‌هرمز عبور می‌کرد، ظرفیت خطوط لوله موجود برای دورزدن این تنگه راهبردی، به‌مراتب کمتر است. ازسوی دیگر باید درنظر داشت اهمیت تنگه‎‌هرمز تنها در عبور محموله‌های نفتی نیست، بلکه حجم قابل‌توجهی گازطبیعی مایع، ال.پی.جی، مواد شیمیایی، کود، گوگرد، غلات، مواد معدنی و انواع محموله‌های فله و کانتینری از این مسیر جابه‌جا می‌شود که اساساً با خط لوله قابل انتقال نیستند. براین اساس شواهد موجود نشان می‌دهد، در چشم‌انداز کنونی، جایگزین‌کردن تنگه هرمز نه به‌صرفه است و نه امکان‌پذیر.

ادعای ترامپ درباره تنگه هرمز چه بود؟
‌ موضوع: ادعاهای اخیر ترامپ درباره جایگزین‌شدن تنگه‌هرمز
‌منبع: پست رئیس‌جمهور آمریکا در شبکه‌اجتماعی تروث سوشال و همچنین نشست خبری جمعه‌شب در کاخ‌سفید
‌محورها:
 (ترامپ در واکنش به گزارش اخیر واشنگتن‌پست درباره نقش تازه سوریه در دورزدن کاهش اهمیت تنگه‌هرمز) این فوق‌العاده است! سوریه خود را به‌عنوان جایگزینی برای تنگه هرمز معرفی می‌کند.
 همین حالا خطوط لوله در حال ساخت هستند.
 مسیر عبوری از سوریه هم ساخته شده و درواقع باز است.
 کامیون‌های حامل نفت؛ کامیون‌های عظیم از سوریه عبور می‌کنند.
 جایگزین‌های زیادی برای تنگه‌هرمز در حال ایجادشدن است.
 تنگه هرمز دیگر آن چیزی نیست که قبلا بود.
  ایران در نهایت با تنگه هرمزی روبه‌رو می‌شود که دیگر چندان ضروری نیست.
‌ نکته ویژه: در واقع اشاره ترامپ، به این اقدام تازه عراق است که در ماه‌های اخیر صادرات بخشی از نفت و فراورده‌های نفتی خود را از مسیر سوریه و بندر «بانیاس» به مدیترانه منتقل کرده‌است. با وجود نمایش تبلیغاتی تازه رئیس‌جمهور آمریکا، کارشناسان معتقدند هنوز فاصله زیادی با ادعای «بی‌اهمیت‌شدن هرمز» وجود دارد.

واقعیت ماجرای سوریه چیست؟
ادعای ترامپ درباره معرفی‌کردن سوریه به‌عنوان جایگزینی برای تنگه هرمز درحالی است که دراین زمینه نکات ویژه‌ای قابل طرح است:
‌پیش زمینه: اخیرا روزنامه «واشنگتن‌پست» در گزارشی به بررسی تلاش‌ها برای ایجاد مسیرهای جایگزین ترانزیت نفت از حوزه خلیج‌فارس به دریای مدیترانه از طریق خاک سوریه، همزمان با اختلال‌های تردد دریایی در تنگه‌هرمز پرداخته‌است.

‌واقعیت‌هایی که باید بدانید:
 هم‌اکنون روزانه حدود 5هزار دستگاه تانکر حامل نفت از طریق مناطق بیابانی سوریه به سمت بندر «بانیاس» در سواحل مدیترانه تردد می‌کنند.
همچنین طرحی برای ساخت یک خط لوله انتقال نفت مطرح شده که بصره در جنوب عراق را به بندر بانیاس در ساحل سوریه متصل می‌کند.
 این خط لوله درنهایت ظرفیت انتقال روزانه حدود ۲میلیون بشکه نفت خام را خواهد داشت و هزینه اجرای آن حدود ۵.۷میلیارد دلار برآورد می‌شود.

 چالش‌های اساسی موجود:
 چالش‌های زیرساختی موجود در سوریه و تخریب بخش گسترده‌ای از زیرساخت‌ها
 حضور گروه‌های مسلح در مناطق هدف
 مخاطرات امنیتی در طول مسیرهای تعیین‌شده 
 ریسک بالای سیاسی پایداری انتقال نفت از طریق خطوط لوله سوریه‌

 ارزیابی تحلیلی:
  برآوردها حداکثر ظرفیت خطوط لوله سوریه را در حدود ۲میلیون بشکه در روز تعیین می‌کنند و این میزان نمی‌تواند جایگزین حدود ۲۰میلیون بشکه نفتی شود که روزانه از طریق تنگه هرمز منتقل می‌شد.

ظرفیت مسیرهای جایگزین چقدر است؟
ظرفیت تنگه هرمز: براساس آخرین داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در نیمه اول سال ۲۰۲۵ به‌صورت متوسط روزانه ۲۰.۹میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور کرده‌است.
‌مقیاس:
  این رقم معادل حدود 20درصد مصرف جهانی فراورده‌های نفتی است.
  این میزان همچنین حدود یک‌چهارم تجارت دریایی جهانی نفت است.
‌ ظرفیت جایگزینی: براساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، ظرفیت فعلی خطوط لوله عربستان و امارات که می‌توانند نفت را بدون عبور از هرمز به پایانه‌های خارج از خلیج‌فارس منتقل کنند، حدود ۴.۷میلیون بشکه در روز است.
‌نتیجه: ظرفیت‌های کنونی خطوط انتقال نفت، اگرچه می‌تواند وابستگی به هرمز را کاهش دهد، اما فعلا نمی‌تواند در قامت «جایگزین هرمز» مطرح شود.

کامیون‌ها جای تنگه هرمز را می‌گیرند؟
  واشنگتن‌پست: در حال حاضر حدود 5هزار کامیون حامل نفت در مسیر عراق به سوریه تردد می‌کنند و نفت را به بندر بانیاس می‌رسانند.
 رویترز: بندر بانیاس از مسیر جدید استفاده کرده و حدود ۹۰۰کامیون نفتکش در روز در مقطعی به انتقال محموله‌ها کمک کرده‌اند.

اصل ماجرا؟
‌ظرفیت: هر کامیون تنها بخشی از ظرفیت یک نفتکش بزرگ را حمل می‌کند.
‌ هزینه: هزینه سوخت، راننده، تعمیرات، لاستیک، عوارض، بیمه و امنیت به ازای هر بشکه، افزایش پیدا می‌کند.
‌ ترافیک: افزایش تعداد کامیون‌ها، سبب ازدحام و چالش‌های بعدی می‌شود. در گزارش‌های بین‌المللی به وضعیت نامناسب زیرساخت‌های جاده‌ای سوریه اشاره شده‌است.
‌ امنیت: یک خط لوله زیرزمینی یا کامیون نفتکش در یک منطقه جنگ‌زده همچنان در معرض حمله، خرابکاری و سرقت است.
‌مقیاس‌پذیری: انتقال چند میلیون بشکه در روز با کامیون، با انتقال چند میلیون بشکه از طریق خط لوله یا نفتکش قابل مقایسه نیست.
‌ نتیجه: به‌کارگیری کامیون‌ها، بیشتر به‌مثابه یک «مسیر اضطراری» و «جایگزین عملیاتی» است تا مطرح‌شدن به‌عنوان «جایگزین تنگه هرمز».

از تنگه هرمز فقط نفت عبور نمی‌کند
یکی دیگر از گزاره‌های مطرح درباره «جایگزینی تنگه هرمز»، معطوف به این نکته است که ترددها در این آبراهه راهبردی، محدود به نفت نیست و طیف متنوعی از محصولات از این مسیر به مقصدهای بین‌المللی می‌رسند.
‌ منبع: گزارش «کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل» در 10مارس 2026/19اسفندماه 1404و آمارهای جهانی درباره صادرات مواد معدنی از تنگه‌هرمز

‌ نتیجه راهبردی
  با خطوط لوله درنهایت فقط می‌توان در حجم کم، موادی مانند نفت و گاز جابه‌جا کرد و برای کشتی‌های کانتینری، فله‌بر یا حامل مواد شیمیایی همچنان جایگزینی وجود ندارد.