جامعه امروز
ایرانی متوقف نمیشود
از تعلیق مجوز آموزشی آمریکا و محدودیت آزمونهایی مثل دولینگو و تافل تا تجربه ایران در نانو، فضا و علوم پایه
فاطمه عسگرینیا | روزنامهنگار
تحریم برای ایرانیها واژه تازهای نیست؛ سالهای درازی است که محدودیتهای اقتصادی و بانکی زندگی روزمره مردم را تحتتأثیر قرار دادهاند. اما حالا نشانههایی از رسیدن این فشارها به حوزهای دیده میشود که اثر آن شاید نه امروز، بلکه سالها بعد خود را نشان دهد؛ علم و مسیر آینده جوانان. ماجرا از جایی جدی شد که وزارت خزانهداری آمریکا در ۲۴آگوست۲۰۲۶ مجوز عمومیG (مجوزی که بخشی از خدمات آموزشی و آزمونهای دانشگاهی مرتبط با ایران را از شمول تحریمها مستثنا میکرد) را که از سال۲۰۱۴ برقرار بود، بهطور نامحدود تعلیق کرد. تعلیق این مجوز بهمعنای آن نیست که آمریکا نام همه آزمونها و خدمات آموزشی را مستقیما در فهرست تحریم قرار داده است؛ اما در روزهای اخیر، آثار عملی این تصمیم در فعالیت برخی ارائهدهندگان خدمات آموزشی و آزمونهای بینالمللی دیده شده است و اینجاست که یک سؤال جدی شکل میگیرد: اگر تحریم از اقتصاد به مسیر آموزش و علم برسد، چهکسی هزینه آن را میدهد؟
وقتی آزمون زبان هم سیاسی میشود
برای یک جوان ایرانی که قصد ادامه تحصیل در خارج از کشور را دارد، آزمون زبان ETS صرفا یک امتحان نیست؛ بخشی از پرونده آینده اوست. برگزارکننده آزمونهای TOEFL و GRE در پی تحولات اخیر توقف برگزاری این آزمونها در ایران را تأیید کرده است. در همین حال، Duolingo نیز درباره دسترسی به آزمون انگلیسی خود برای کاربران ایرانی محدودیت اعلام کرده است. به این ترتیب موضوع فقط یک آزمون نیست. دانشجویی که ماهها برای آزمون آماده شده، ممکن است حالا با لغو آزمون، هزینه سفر، اقامت و ثبتنام در کشور دیگر مواجه شود. در مورد IELTS نیز باید یک تفکیک مهم انجام داد. برگزاری این آزمون در ایران از ۳۱ژانویه۲۰۲۶ متوقف شده بود؛ یعنی پیش از تصمیم ۲۴آگوست آمریکا. بنابراین نمیتوان توقف IELTS را به تعلیق اخیر General License G نسبت داد. اما نتیجه برای متقاضی ایرانی روشن است: چند مسیر اصلی آزمونهای بینالمللی در فاصله کوتاهی با محدودیت مواجه شدهاند.
جایگزین هست؛ اما نه برای همه مقصدها
ایران همچنان آزمونهای زبان داخلی دارد؛ از MSRT و TOLIMO گرفته تا EPT و MHLE اما وجود این آزمونها بهمعنای جایگزینی کامل آنها با TOEFL، IELTS یا Duolingo برای پذیرش دانشگاههای خارجی نیست. هر دانشگاه و هر برنامه تحصیلی مقررات خودش را درباره مدارک زبان دارد. بنابراین مشکل جوان ایرانی فقط نداشتن آزمون نیست؛ مسئله ازدستدادن یا محدودشدن گزینههایی است که در مقصد مورد نظر او اعتبار دارند. درنتیجه یک جوان ممکن است آزمون زبان داخلی داشته باشد، اما برای دانشگاهی که هدف گرفته، همچنان مجبور باشد مدرک یک آزمون بینالمللی مورد قبول همان دانشگاه را ارائه کند.
داستان علم در ایران تازه شروع نشده
ایران پیش از این نیز بارها با دشواری دسترسی به تجهیزات، فناوری و همکاریهای علمی بینالمللی روبهرو بوده است، بااینحال مسیر علمی کشور در همه حوزهها متوقف نشده است. گزارشهای یونسکو نشان میدهد تولید علمی ایران در دهههای گذشته رشد کرده و حوزههای فعال علمی کشور فقط به پزشکی محدود نبودهاند؛ مهندسی، شیمی، فناوری اطلاعات و ارتباطات، ریاضیات و آمار، فیزیک و نجوم، علوم زمین و محیطزیست و فناوریهای نوین نیز در این مسیر حضور داشتهاند. تعداد مقالات علمی ایران، براساس دادههای یونسکو، از حدود ۳۵هزار مقاله در سال۲۰۱۱ به بیش از ۶۰هزار مقاله در سال۲۰۱۹ رسیده است. این اعداد بهمعنای بیاثربودن تحریم نیست. تحریم هزینه ایجاد میکند و پژوهشگران ایرانی نیز از مشکلات آن در تأمین تجهیزات، ارتباطات علمی و دسترسی به برخی خدمات بینالمللی سخن گفتهاند. اما یک واقعیت دیگر هم وجود دارد: علم ایران با وجود این موانع متوقف نشده است.
نانو، وقتی یک فناوری جوان شد
یکی از نمونههای قابل توجه نانوفناوری است. براساس گزارش یونسکو، تعداد پژوهشگران ایرانی فعال در حوزه نانوفناوری از ۵۶۸نفر در سال۲۰۰۳ به حدود ۲۰هزار و ۹۶۶نفر در سال۲۰۱۳ رسید. همین گزارش از فعالیت ۱۴۳شرکت ایرانی در حوزه نانوفناوری خبر میدهد؛ شرکتهایی که فقط در پزشکی فعال نبودند و حوزههایی مانند انرژی، کشاورزی، نساجی، ساختوساز، خودرو و تولید مواد را نیز دربرمیگرفتند. این نمونه نشان میدهد وقتی از «علم ایرانی» حرف میزنیم، فقط نباید بیمارستان و دارو را ببینیم. جوان ایرانی در آزمایشگاههای نانو، در صنعت، در مهندسی مواد و در فناوریهای جدید نیز در حال کار بوده است.
از آزمایشگاه تا مدار زمین
نمونه دیگر، فناوری فضایی است. در سند ارائهشده از سوی ایران به سازمان ملل درباره ماهواره Pars-1 اعلام شده که این ماهواره سنجش از دور در ایران طراحی، ساخته و آزمایش شده و در فوریه۲۰۲۴ به مدار زمین فرستاده شده است. این نمونه را نیز نباید به این معنا تفسیر کرد که «تحریم باعث ساخت ماهواره شد». چنین رابطه علت و معلولی را نمیتوان صرفا از این سند نتیجه گرفت. اما این پروژه یک واقعیت را نشان میدهد: در ایران زنجیرهای از دانش و مهارت در حوزههایی مانند مهندسی، الکترونیک، نرمافزار، مخابرات و علوم فضایی شکل گرفته که توانسته پروژهای در مقیاس یک ماهواره را پیش ببرد.
رفتار عصر حجری ترامپ
وزیر علوم، تحقیقات و فناوری با انتقاد از محدودیتهای اعمالشده علیه ایرانیان برای شرکت در آزمونهای بینالمللی، این رویکرد را رفتاری «عصرحجری» توصیف کرد و با اشاره به اظهارات دونالد ترامپ درباره بازگرداندن ایران به عصرحجر، گفت: «آقای ترامپ مدعی بود که میخواهد ایران را به عصر حجر برگرداند، اما خودش دارد کاملا رفتار عصر حجری و متوحشانه انجام میدهد.»
اصل و شرح
جوانی که راه دیگری پیدا میکند
تحریم البته شوخی نیست. وقتی تجهیزات آزمایشگاهی سختتر تأمین شوند، هزینه پژوهش بالا میرود. وقتی همکاری بینالمللی محدود شود، ارتباط پژوهشگر با جهان دشوارتر میشود. وقتی یک آزمون بینالمللی در داخل کشور برگزار نشود، دانشجو ممکن است مجبور به سفر شود. بنابراین نمیتوان گفت تحریم هیچ اثری ندارد، اثر دارد؛ گاهی بسیار جدی. اما سؤال این گزارش چیز دیگری است. آیا ایجاد مانع میتواند جوان ایرانی را از علم و پیشرفت منصرف کند؟ تجربه سالهای گذشته پاسخ قطعی برای همه آینده نمیدهد، اما یک نشانه مهم در اختیار ما میگذارد: با وجود محدودیتها، فعالیت علمی در ایران در حوزههای مختلف ادامه پیدا کرده است. از نانو تا فضا، از مهندسی تا علوم پایه، از برنامهنویسی تا ریاضیات و فیزیک، نسلهای مختلفی از جوانان ایرانی مسیر علمی خود را ادامه دادهاند. امروز شاید «ترامپ» بتواند یک مجوز را تعلیق کند، اما نمیتواند یک دانشآموز را از درسخواندن، یک دانشجو را از پژوهشکردن یا یک جوان را از رؤیای ساختن آینده بهتر منع کند.
