پیروزی‌صحنه بر پرده

شقایق‌عرفی نژاد | روزنامه‌نگار

فروش تئاترهای کمدی که آنها را با نام تئاتر آزاد می‌شناسیم، هفته اول شهریور امسال از سینما بیشتر بوده و این اتفاق برای نخستین بار است که در ایران رخ داده است.
 این نمایش‌ها با 54هزار و 370مخاطب ۴۳ میلیارد تومان بلیت فروخته‌اند؛ درحالی‌که فروش کل سینمای ایران در همین مدت با 211هزار تماشاگر 30میلیارد تومان بوده است. پردیس سینمایی کورش، سالن نمایش اریکه ایرانیان و پردیس بام نیایش به‌ترتیب با ۵۸۰۰، ۵۲۰۰ و ۴۸۰۰ مخاطب تئاتر کمدی در رده‌های نخست پرمخاطب‌ترین سالن‌های تئاتر بوده‌اند.  هرچند باید در نظر گرفت که قیمت بلیت این نمایش‌ها از 300هزار تا یک میلیون و 500هزار تومان است؛ درحالی‌که بلیت سینما 180هزار تومان فروش می‌رود. در مقابل فیلم‌ها در روز چندین سانس اکران می‌شوند، اما نمایش‌ها تنها یک اجرا دارند.‌

آنچه به اسم تئاتر آزاد می‌شناسیم، نمایشی است کمدی و سبک که شوخی‌هایش هم اغلب فقط کلامی ‌است. مبنا و پایه شکل‌گیری این‌گونه تئاتر اقتصادی است و جز پول، سرگرم کردن و خنداندن تماشاگر کارکرد دیگری برای خود قائل نیست.

تئاتر آزاد اصولا از سال‌ها پیش از زمانی که نمایش اندیشمند و رو به جلوی لاله‌زار با کارهایی از عبدالحسین نوشین و حسین خیرخواه و... جایش را به آتراکسیون و نمایش‌های خنده‌آور داد، در واقع کارش را شروع کرد. پس از انقلاب هم از اواخر دهه60 سینما- تئاتر گلریز علاوه بر فیلم، نمایش‌های کمدی روی صحنه می‌برد که البته با نمایش‌های کمدی که در سالن‌های رسمی ‌اجرا می‌شدند، تفاوت‌های بسیاری در مضمون و اجرا داشت. امروز هم این نمایش‌ها در پردیس‌های سینمایی که ترکیبی از مرکز خرید و سینما هستند، اجرا می‌شوند و همیشه استقبال خوبی از آنها شده است.

بنابراین نه این نمایش‌ها پدیده جدیدی هستند و نه فروش بالایشان مسئله تازه‌ای است. اما برای نخستین بار است که فروش این نمایش‌ها حتی از فیلم‌های کمدی هم به شکل واضحی بالاتر بوده است. همین حالا 51تئاتر کمدی آزاد در تهران در حال اجرا هستند و این غیر از نمایش‌های کمدی است که در سالن‌های خصوصی روی صحنه‌ هستند. همین تعداد بالای این دست نمایش‌ها نشان از اقبال تماشاگر به آن است و شاید در روزهایی که 2جنگ را در کمتر از یک سال تجربه کرده‌ایم و همچنان هم سایه جنگ روی سرمان است، باید منتظر تعداد بیشتری از این کمدی‌ها‌ باشیم؛ چرا که ایرانیان دست‌کم در سال‌های متأخر همیشه با هر سختی‌ای شوخی کرده و جُک ساخته‌اند و برای فراغت از دشواری‌ها‌ به کمدی چه در شکل فیلم و چه تئاتر پناه برده‌اند.

در کمدی‌های آزاد کمتر با خط قرمزها روبه‌رو می‌شویم و همین فضای بازتر این نمایش‌ها، شوخی‌های اغلب بالای 18سالشان، خنده‌های دورهمی‌ و همینطور مشارکت آزاد تماشاگران در اجرا طوری که گاه حتی وارد صحبت با بازیگر می‌شوند، تماشای آن را به یک سرگرمی ‌جمعی تبدیل کرده است؛ به این معنا که به جز اجرا، شرایط محیطی هم تبدیل به یک جاذبه می‌شود.
‌ فیلم‌های کمدی در ‌ سال‌های گذشته از یک الگوی روایی شامل چند آدم نادان، رقص‌های مردانه، شوخی‌های جنسی، خیانت و اغلب بازسازی فضای دهه60 به اضافه پژمان جمشیدی یا محسن کیایی استفاده کرده‌اند. درحالی‌که تماشاگر تئاتر آزاد با شکل و داستان‌های جدیدتری (اگر بشود نام داستان را روی آن گذاشت)
مواجه است.

درحالی‌که فیلم‌های پرفروش کمدی از بازیگران شناخته شده‌ای که تماشاگر تقریبا همیشه به آنها روی خوش نشان داده استفاده می‌کنند و حتی نمایش‌های سالن‌های رسمی‌ هم چه کمدی و چه غیرکمدی از استفاده آنها غافل نیستند،کمدی‌های آزاد، بازیگران ناشناس خود را دارند و آنچه تماشاگر را به سالن اجرا می‌کشاند، دیدن بازیگر مشهور محبوبش نیست.

 این دست نمایش‌های کمدی، اغلب باعث نگرانی اهالی تئاتر بوده‌اند. آنها که سال‌ها برای تئاتر ارزشمندی که تولید فکر می‌کند و اندیشه‌ای را به میان می‌آورد، زحمت کشیده‌اند، نگرانند این تئاترهایی که هیچ آورده‌ای به جز یکی، دو ساعت سرگرمی ‌و خنده آن هم از نوع ساده و سخیفش ندارد، ضربه‌ای برای تئاتر جریان اصلی باشد اما چنین نگرانی به‌نظر بی‌پایه می‌رسد. تئاتر ارزشمند چه کمدی و چه غیرکمدی، هزاران سال است جریان دارد و نیرویی قدرت ایستایی در برابرش را نداشته است.  
دوم اینکه اساساً تئاترهای آزاد نوع جداگانه‌ای از نمایش هستند و همیشه هم مخاطب خودشان را داشته‌اند که اغلبشان حتی یک تئاتر در سالن‌های اصلی نمایش ندیده‌اند. اما به هر حال وجود سالن‌های خصوصی که برای هر اجرا هزینه‌های هنگفتی دریافت می‌کنند، باعث شده این سالن‌ها به جای اینکه کارکردی به سود تئاتر داشته باشند، محلی برای درآمدزایی شوند. گروه‌هایی که در این سالن‌ها برای اجرا می‌روند، به‌دنبال دلیلی برای جذب تماشاگر بیشتر به شوخی‌هایی شبیه همان تئاترهای آزاد، ، داستان‌هایی خالی از فکر و فرمی ‌تهی از خلاقیت می‌روند.  نمونه‌اش یکی، دو نمایش که همین روزها با یک بازیگر مشترک روی صحنه هستند و صحنه‌های‌شوخی آنها را، بلاگرها در شبکه‌های اجتماعی همرسانی می‌کنند.