سقاها؛ مردانی که آب را زندگی میکردند
در روزگاری که تهران بیش از ۴۵۰ قنات داشت قنات حاجعلیرضا، منبع حیاتی محله عودلاجان بود. سقایی نه یک شغل ساده که سازوکار حیات شهری بود؛ از سقاهای نذری که بیچشمداشت آب خنک به مردم میرساندند تا سقاهای کاسب و آنهاییکه آب مساجد و قهوهخانهها را تأمین میکردند.
رسول نجفیان، هنرمند دوستدار تهران، با اشاره به اینکه پخش آب تهران در قدیم توسط سقاها انجام میشد که به آنها آبکش و آبفروش هم گفته میشد، میگوید: «گروه اول سقاهای صاحبنذر بودند که رایگان آبرسانی میکردند. این افراد بیشتر در ایام عزا مثلاً روزهای محرم به سقایی میپرداختند. آنها با مشکهای بزرگ آب میآوردند و از طریق کاسههای فلزی و سفالی بین مردم آب پخش میکردند و گاه نوشتهای هم با این عنوان که «آبی بنوش و لعنت حق بر یزید کن»، همراهشان بود. این گروه خیر یک ریال هم بابت این کاردریافت نمیکردند. یکی از همین سقاهای معروف سیدخندان بود؛ سیدبزرگواری که کنار مظهر آب بالای خیابان سیدخندان که هنوز هم رودخانه است، میایستاد و به مسافران خسته و تشنه که با درشکه از راه میرسیدند آب میرساند.»
وی ادامه میدهد: «گروه دوم سقاهای کاسب بودند.کار سقایی که جزو کمدستمزدترین و سادهترین حرفهها بود را بهعهده میگرفتند. کارشان به این شکل بود که سر چشمهها میرفتند، در کوزهها و مشکهایشان آب پر میکردند و آن را با یک کاسه فلزی یا سفالی به مردم میفروختند و در ازای آن پول دریافت میکردند. گروه سوم هم سقاهایی بودند که مشکها یا بشکههای بزرگتری داشتند و آب مورد نیاز بیشتر مساجد، قهوهخانهها، مسافرخانهها، آشپزخانهها، چلوکبابیها و... را تأمین میکردند. جالب است که هر محله سقای خاص خودش را داشت و فرد دیگری حق دخالت و تصرف در آن محله را نداشت، به همین دلیل اگر گاهی سقا مریض احوال هم میشد همه از این بابت عزا میگرفتند.»
