کلید رفع خاموشی دست کیست؟

سینا احدیان | روزنامه‌نگار

صنعت برق ایران در حالی وارد یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ خود شده که همزمان با تشدید ناترازی تولید و مصرف، فرسودگی بخشی از نیروگاه‌ها، افت سرمایه‌گذاری و محدودیت منابع مالی، زنگ خطر برای آینده امنیت انرژی کشور بیش از گذشته به صدا درآمده است. کارشناسان در برنامه «دست‌به‌نقد» تلویزیون همشهری معتقدند ریشه بحران امروز برق نه صرفا‌در رشد مصرف، بلکه در اقتصاد بیمار این صنعت، توقف سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی و شکاف عمیق میان هزینه تولید و قیمت فروش برق نهفته است. رضا کربلایی، روزنامه‌نگار اقتصادی گفت: «بخش عمده برق ایران همچنان توسط نیروگاه‌های سیکل ترکیبی و گازی تولید می‌شود.» این روزنامه‌نگار اقتصادی با اشاره به راندمان پایین نیروگاه‌های ایران تصریح کرد: «کشورهای پیشرفته از همان میزان سوخت، تقریبا‌دوبرابر ما برق تولید می‌کنند؛ زیرا روی فناوری و بهره‌وری سرمایه‌گذاری زیادی کرده‌اند.»

هشدار درباره پیامدهای ‌زمستان  پیش‌رو
محمدهادی فقیه‌زاده، رئیس سندیکای برق ایران معتقد است بخش مهمی از افت راندمان نیروگاه‌ها ناشی از توقف روند توسعه صنعت برق در دهه گذشته است. به‌گفته وی، اگرچه ایران در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ تجربه موفقی در توسعه ظرفیت نیروگاهی داشت و حتی به صادرکننده برق در منطقه تبدیل شده بود، اما در دهه۹۰ این روند با کاهش جدی سرمایه‌گذاری مواجه شد. وی افزود:« بسیاری از نیروگاه‌های بخاری و گازی کشور همچنان با راندمان‌هایی فعالیت می‌کنند که فاصله معناداری با استانداردهای جهانی دارد؛ درحالی‌که کشورهای توسعه‌یافته از هر واحد سوخت، برق بیشتری تولید می‌کنند و هزینه‌های کمتری می‌پردازند.» ‌فقیه‌زاده در این زمینه به ظرفیت مغفول‌مانده نیروگاه‌های گازی کشور اشاره کرد و گفت:
« بیش از ۱۷هزار مگاوات نیروگاه گازی قابلیت تبدیل به سیکل ترکیبی را دارند؛ اقدامی که می‌تواند بدون مصرف سوخت اضافی، حدود ۸هزار مگاوات ظرفیت جدید تولید برق ایجاد کند.» ‌فقیه‌زاده با اشاره به آمارهای منتشرشده از سوی شرکت توانیر گفت: «شکاف بزرگ میان هزینه و درآمد موجب شده صنعت برق عملا‌با کسری مزمن منابع مالی روبه‌رو باشد؛ وضعیتی که نه‌تنها امکان توسعه ظرفیت‌های جدید را محدود بلکه نگهداری و نوسازی زیرساخت‌های موجود را نیز با مشکل مواجه کرده است.»‌او تأکید کرد که سرمایه‌گذار زمانی وارد پروژه‌های نیروگاهی می‌شود که بتواند نسبت معقولی میان هزینه و درآمد خود برقرار کند؛ درحالی‌که ساختار فعلی قیمت‌گذاری برق چنین امکانی را فراهم نمی‌کند.

ساختار توزیع برق لنگ می‌زند
اسدی همچنین می‌گوید که ساختار فعلی شرکت‌های توزیع برق با مشکلات نهادی مواجه است. این شرکت‌ها نه کاملا‌ دولتی هستند و نه کاملا‌خصوصی و همین وضعیت دوگانه موجب شده انگیزه کافی برای افزایش بهره‌وری در آنها شکل نگیرد. در بسیاری از کشورها شرکت‌های توزیع از منافع حاصل از کاهش تلفات و افزایش بهره‌وری برخوردار می‌شوند، اما در ایران چنین مشوق‌هایی به شکل مؤثر وجود ندارد.

کمبود ‌سرمایه‌گذاری 
علیرضا اسدی، پژوهشگر پژوهشگاه نیرو گفت:«توسعه صنعت برق در همه کشورهای جهان نیازمند منابع عظیم مالی است و این منابع معمولا‌از 3مسیر تأمین شده‌اند؛ استقراض، بازارهای مالی پیشرفته و درآمدهای حاصل از منابع طبیعی‌ ‌هر 3مسیر در اقتصاد ایران با محدودیت‌های جدی مواجه شده‌اند.انتظار اینکه مصرف‌کنندگان برق به‌تنهایی هزینه سرمایه‌گذاری‌ را تأمین کنند، واقع‌بینانه نیست و اقتصاد ایران هنوز به سطحی از درآمد سرانه نرسیده که چنین فشاری را تحمل کند.»