دیده‌شدن تیپ‌سازی و داوری

جشنواره فیلم فجر در مقام ویترین رسمی سینمای ایران همواره یکی از مهم‌ترین عرصه‌های دیده‌ شدن بازیگران بوده است، اما این دیده‌ شدن در طول دوره‌های مختلف جشنواره همواره به ‌معنای دیده‌ شدن توان بازیگری نبوده است و بیش از آنکه معطوف به تحول بازیگری باشد به تثبیت جایگاه و بازتولید الگوهای آشنا انجامیده است. مرور تاریخ فجر نشان می‌دهد که نسبت جشنواره با بازیگران زن میان نمایش و تیپ‌سازی سیری پرنوسان و گاه متناقض را طی کرده است. در سال‌های نخست پس از انقلاب، حضور بازیگران زن در فجر با محدودیت‌های ساختاری و تعریف‌های تازه‌ای از نقش و تصویر همراه بود. جشنواره در این دوره بیشتر بر امکان حضور تأکید داشت تا بر تنوع نقش‌آفرینی. بازیگران زن اغلب در چارچوب‌هایی محدود دیده می‌شدند و داوری‌ها نیز ناگزیر با همین چارچوب‌ها همخوانی داشتند. با گذر زمان و تثبیت زبان سینمای پس از انقلاب، نقش بازیگران زن در فیلم‌های جشنواره‌ای پررنگ‌تر شد. اما این پررنگ‌ شدن اغلب به تیپ‌سازی‌های تکرارشونده انجامید: زن رنج‌کشیده، زن قربانی، زن اخلاق‌محور. داوری‌ها نیز به‌تدریج به همین تیپ‌ها واکنش مثبت نشان دادند و بازی‌هایی که از این الگوها فاصله می‌گرفتند کمتر مجال دیده‌ شدن پیدا کردند. از سویی دیگر، با مرور فجر در طول ادوار مختلف، به‌ نظر می‌آید که نسبت جشنواره با بازیگران مرد میان ستاره‌سازی و تیپ‌سازی مسیری کم‌نوسان اما محدودکننده را طی کرده است. در سال‌های نخست پس از انقلاب، بازیگران مرد بار اصلی روایت را بر دوش داشتند. فجر در این دوره بیش از هر چیز به‌دنبال تثبیت تصویر مرد قابل‌قبول بود: قهرمانانی اخلاق‌محور، کنترل‌شده و همسو با روایت رسمی. داوری‌ها نیز در امتداد همین تصویر شکل گرفتند و بازی‌هایی که از این چارچوب فاصله می‌گرفتند کمتر مجال برجسته ‌شدن یافتند. جشنواره در این سال‌ها بیشتر تثبیت‌کننده الگو بود تا میدان تجربه. با گسترش سینمای اجتماعی، تیپ‌های تازه‌ای از مردان وارد فجر شدند: مردان خشمگین، معترض، فرودست یا درگیر بحران‌های طبقاتی. اما این تنوع ظاهری به‌ندرت به تحول در داوری انجامید. جشنواره اغلب نسخه‌های تعدیل‌شده این تیپ‌ها را ترجیح داد، نقش‌هایی که اعتراض را تا مرز قابل‌تحمل پیش می‌بردند و از فروپاشی کامل پرهیز می‌کردند. در دهه‌های بعد، برخی بازیگران مرد به چهره‌های تثبیت‌شده فجر بدل شدند و حضور مکرر آن‌ها، حتی در آثار متوسط، نوعی پیش‌فرض داوری ایجاد کرد؛ گویی نام بازیگر پیش از خود بازی دیده می‌شود.