گزارش
نغمههای خاطرهانگیز
نگاهی به سرودهایی که در روزهای آغازین پیروزی انقلاب اسلامی خوانده شدند
رابعه تیموری | روزنامهنگار
تاریخچه انقلاب اسلامی با سرودها و آهنگهای ماندگاری گره خورده که شنیدن آنها یاد و خاطرات روزهای بهمن سال١٣۵٧ را تداعی میکند. این سرودها که در روزهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی یا روزهای نخست پس از پیروزی و همزمان با اتفاقات آن روزها ساخته شدند، در ایجاد همبستگی میان گروههای مختلف مردم نقش تعیینکنندهای داشتند و در آن مقطع تاریخی به زبان مشترک ایرانیان بدل شدند. بسیاری از این آثار موسیقایی در شرایطی ساخته شدند که استودیوهای رسمی تعطیل شده و هنرمندان با امکانات حداقلی به خلق اثر پرداختند، اما این آثار ماندگار هنوز هم بعد از سالها حالوهوای آن دوران را در حافظه تاریخی ایرانیان زنده میکنند.
خمینی ای امام
سرود «خمینی ای امام» ازجمله آثار موسیقایی انگشتشماری است که در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ملی کشورمان جا گرفته است. این سرود که اولینبار در لحظه ورود امام(ره) به ایران در فرودگاه مهرآباد اجرا شد، توانست مجوز ثبت در فهرست آثار ملی میراث ناملموس را بگیرد. حمید سبزواری شاعر این سرود درباره اثر «خمینی ای امام» در مصاحبهای گفته است: «شعر این سرود را من قبل از پیروزی انقلاب سرودم، یعنی وقتی که امام(ره) از نجف به پاریس رفتند. در آن موقع اعلامیههای حضرت امام(ره) به ایران میآمد و تکثیر میشد و سخنرانیهای ایشان در نوارکاست ضبط میشد و دست همه میچرخید. وقتی این نوارها تکثیر شد، یک طرف این نوارها خالی بود. دوستانم به من گفتند که شعری برای طرف دیگر نوار بگو که من یکی از شعرهایی که سرودم «خمینی ای امام» بود که به همراه سخنرانیهای امام(ره) تکثیر میشد. پیش از انقلاب خیلیها در ماشینها و خانههایشان این سرود را داشتند و گوش میکردند.»
بهاران خجسته باد
قطعه «بهاران خجسته باد» با عنوان «هوا دلپذیر شد» شناخته شده که مصرع آغازین این شعر محسوب میشود. این قطعه را کرامتالله دانشیان از فعالان سیاسی ضدرژیم پهلوی ساخت و در سالروز اعدام او و خسرو گلسرخی برای اولینبار پخش شد. «بهارانخجسته باد» براساس شعری از عبدالله بهزادی ساخته شده است. خوانندگان این سرود علی برفچی، عبدالله و ابوالفضل قهرمانی، فرهاد مافی، حسن فخار، پدرام اکبری و اسفندیار منفردزاده هستند. این سرود از سال۵۷ تاکنون از رادیو و تلویزیون کشور پخش میشود و در دهه فجر توسط گروههای سرود دانشآموزی اجرامیشود.
بوی گل و سوسن و یاسمن آید
شاید خوانندگی حماسی گروه کر یکی از مهمترین دلایل ماندگارشدن سرود «بوی گل و سوسن و یاسمن آید» باشد اما زمان و چگونگی خلق این اثر موسیقایی در این ماندگاری نقشی قابلتوجه داشته است. مرحوم محمدعلی ابرآویز آهنگ این سرود را با تضمین مصرعی از شعر حافظ شیرازی پدید آورده که در آن لسانالغیب میگوید: «سمن بویان غبار غم چو بنشینند بنشانند...» این سرود که با عنوان «دیو چو بیرون رود فرشته در آید» در حافظهها ثبت و ضبط شده، مراحل ضبط و تولید خاصی را گذرانده است. مرحوم ابرآویز درباره این اتفاق در مصاحبهای گفته است: «وقتی امام(ره) در عراق بودند، درحالیکه هنوز خبر بازگشت ایشان در مطبوعات کار نشده بود حتی زودتر از اینکه سروصداها با نوشتن اخبار در مطبوعات بلند شود، به ما خبر رسید که امام(ره) علاقهمند هستند که به وطن برگردند، شما کاری میتوانید بکنید که این تبعید بشکند و دولت مجبور به حضور ایشان در ایران شود؟ ما برای ضبط این سرود، مخفیانه کار کردیم، بهطوری که شبها ساعت ۱9:30که حکومت نظامی شروع میشد، ما به استودیو میرفتیم و ۳۰: ۷صبح بیرون میآمدیم. در این مدت همه نوازندهها و خوانندهها، پابرهنه وارد استودیو میشدند تا جای پای کسی روی زمین نباشد. همچنین هرچند دقیقه یکبار، پنجرهها را باز میکردیم تا هوا جابهجا شود. از آنجا که آن استودیو در محله ارمنینشینها بود، این دوستان با ما همکاری زیادی میکردند تا در نهایت این سرود ساخته شد.»
آمریکا آمریکا ننگ به نیرنگ تو
موسیقی سرود «آمریکا، آمریکا، ننگ به نیرنگ تو» به سفارش مرحوم سیداحمد خمینی توسط احمدعلی راغب ساخته شده است. راغب از آهنگسازان فعال در حوزه موسیقی انقلابی و دفاعمقدس بود و آثار متعددی در این زمینه خلق کرده است. او توانست با تنظیم حماسی و پرشور خود، به کلام سرود جان ببخشد. اجرای قدرتمند و احساسی این سرود بر عهده اسفندیار قرهباغی بوده است. صدای خاص قرهباغی، توانست پیام سرود را به بهترین شکل به گوش مخاطبان برساند و آن را به یکی از نمادهای موسیقی انقلابی تبدیل کند. این سرود بهسرعت میان مردم محبوب شد و در راهپیماییها، تظاهرات و مراسم انقلابی بهطور گستردهای اجرا میشد. استفاده راغب از سازهای کوبهای و فضاسازیهای مناسب برای ایجاد حس حماسی و انقلابی در این اثر باعث شده کلام و محتوای ساده و روان سرود بهراحتی در حافظه شنونده باقی بماند. خلق این اثر در ٤٨ساعت، اتفاق و رکوردی قابلتوجه در زمینه تولید آثار موسیقایی اول انقلاب محسوب میشود.
ایران ایران
«ایران، ایران» نمونهای درخشان از آثار هنری دوران انقلاب است که توانسته مفاهیم ملی و میهنی را به شکلی هنرمندانه و تأثیرگذار منتقل کند و به بخشی جداییناپذیر از هویت فرهنگی مردم کشورمان تبدیل شود. فریدون خوشنود که از چهرههای شناختهشده در عرصه موسیقی کشور به شمار میآید، این اثر حماسی و بهیادماندنی را خلق کرده است. قدرت کلام، سادگی و درعینحال عمق پیام، همراه با اجرای احساسی و پرشور مرحوم رضا رویگری، باعث شده سرود «ایران ایران» عاملی برای وحدت و همبستگی سلایق سیاسی مختلف آن دوره باشد و احساسات ملیگرایانه ایرانیان را برانگیزد. سرود «ایران ایران» نخستین قطعهای بود که پس از در اختیارگرفتن مرکز صداوسیما توسط نیروهای انقلابی از رادیو ملی پخش شد، بهصورت مخفیانه در استودیو صبا تهران ضبط شده است.
به لاله در خون خفته
«به لاله در خون خفته، شهید دست از جان شسته
قسم به فریاد آخر، به اشک لرزان مادر
که راه ما باشد آن راه تو، ای شهید...»
این ابیات نقطه آغاز سرودی بودند که به نام «لاله در خون خفته» شهرت پیدا کرد. این قطعه موسیقایی که در سالهای آغاز انقلاب در مدارس توسط دانشآموزان اجرا میشد، توسط جهانبخش پازوکی سروده و توسط مرحوم مجتبی میرزاده آهنگسازی شده است.
میرزاده در مصاحبهای درباره تولید این اثر گفته است: «من در زمان انقلاب حدود ٢٠٠آهنگ ساختم و تنظیم کردم. آن موقعها در شرایط خاصی کار میکردیم. روزی که به سازمان صداوسیما رفتیم تا نخستین سرود را ضبط کنیم همه شیشههای سازمان شکسته بود. همهچیز ازهمپاشیده و همه بلاتکلیف بودند. بسیاری از این آهنگها در همان شرایط ساخته و اجرا شد. وقتی قرار شد امام (ره) از پاریس به تهران بیایند، سازمانی به نام کمیته استقبال از امامخمینی (ره) در تهران تشکیل شده بود. آنها به ما چند سفارش دادند اما نگفتند که ساز باشد یا نباشد، خواننده باشد یا نباشد. ما هم با الهام از نوحههای مذهبی از سازهای برنجی مثل طبل و زنجیر و سنج استفاده کردیم. اما هنوز نمیدانستیم که آیا اجازه استفاده از خواننده را داریم یا نه. بهخاطر همین از گروه کر استفاده کردیم.»
