ماجرای طرح جدید نان چیست؟
طرح جدید در حوزه نان، ادامه سیاست شفافسازی یارانه در حوزه بنزین است که بدون شوک قیمتی با انحراف یارانه مقابله میکند
احمدمیرخدایی | روزنامهنگار
از محدود شدن دسترسی به سوخت یارانهای از مسیر کارت اضطراری جایگاهها تا شناسایی خریدهای غیرمتعارف نان، دولت بهدنبال آن است که یارانههای عمومی بهجای سودجویان به مصرفکنندگان واقعی برسد. یارانههای پنهان در اقتصاد ایران بخش قابلتوجهی از منابع عمومی را با هدف حمایت از معیشت خانوارها شامل میشود و این فرآیند در نبود سازوکارهای دقیق نظارت و توزیع گاهی به بستری برای شکلگیری رانت، مصرف غیرمتعارف و انحراف یارانهها تبدیل شده است.
اصلاح یارانهها بدون شوک قیمتی
اهمیت سیاست جدید دولت را باید در همین نقطه جستوجو کرد. اصلاح یارانهها لزوما بهمعنای افزایش قیمت کالاهای اساسی یا حذف حمایت عمومی نیست. در بسیاری از موارد، نخستین و ضروریترین گام، شناسایی محل مصرف منابع و جلوگیری از انحراف آنهاست. وقتی یارانهای با هدف حمایت از خانوار پرداخت میشود منطقی نیست امکان بهرهمندی نامحدود از آن برای فعالیتهای تجاری و مصرفکنندگان غیرواقعی فراهم باشد.از این منظر، تفکیک خرید متعارف خانوار از خریدهای تجاری در حوزه نان، درصورت اجرای دقیق و بدون ایجاد محدودیت برای مصرفکنندگان واقعی میتواند به عدالت در توزیع یارانه کمک کند و منابعی که امروز در قالب خریدهای خارج از الگوی مصرف قرار میگیرد، در خدمت تأمین پایدار نان مردم باشد.
یارانه نان زیر ذرهبین
دولت براساس بررسی اطلاعات سامانه هوشمندسازی آرد و نان (نانینو) و تطبیق آن با اطلاعات خانوار در سامانه رفاه ایرانیان، الگوهایی از خرید نان را شناسایی کرده که با نیاز متعارف خانوار تناسب ندارد. بر همین اساس، درصدد است خریدهای فراتر از الگوی مصرف خانوار را از خرید معمول مردم تفکیک و بخش غیرمتعارف را بهعنوان مصرف تجاری شناسایی کند. میانگین مصرف ماهانه آرد هر ایرانی حدود ۸ کیلوگرم اعلام شده است. بااینحال، دادههای سامانه از خریدهایی معادل بیش از ۱۰۰کیلوگرم آرد یارانهای در ماه توسط برخی افراد حکایت دارد.
در یک نمونه، فردی در یکی از استانها هرماه معادل ۱۲ هزار و ۴۳۹ کیلوگرم آرد یارانهای، نان خریداری کرده است؛ حجمی که معادل نان مصرفی حدود هزار و ۵۰۰ نفر است.
یارانه نان چگونه از سفره خارج میشود؟
مسئله فقط حجم خرید نیست، بلکه مقصد نهایی نان و آرد یارانهای نیز اهمیت دارد. براساس اطلاعات موجود، بخشی از خریدهای غیرمتعارف بهجای مصرف غذایی خانوار وارد فعالیتهای اقتصادی دیگر میشود.ازجمله مصادیق شناساییشده میتوان به خشککردن نان و استفاده از آن در خوراک دام، مصرف در فعالیتهای پرورش طیور و آبزیان، انتقال نان به واحدهای شیرینی و شکلات، گرانفروشی در قالب عرضه سوپرمارکتی و حتی ثبت تراکنشهای غیرواقعی توسط برخی نانوایان اشاره کرد.درواقع، دولت برای تأمین نان مصرفی مردم منابعی را به شکل یارانه آرد اختصاص میدهد اما هنگامیکه این نهاده با قیمت حمایتی به مصارفی غیر از هدف اصلی منتقل میشود، بخشی از یارانه عمومی عملا به سود فعالیتهای اقتصادی دیگر تمام خواهد شد. این اتفاق علاوه بر ایجاد نابرابری در بهرهمندی از منابع عمومی میتواند عرضه نان در شبکه مصرف خانوار را نیز مختل کند.