گزارش
وقتی گردو جان می‌گیرد
رمزگشایی از فصل گردوچینی که هر سال تعداد زیادی مصدوم و فوتی به جای می‌گذارد
رابعه تیموری | روزنامه‌نگار
باغ‌های گردوی تویسرکان آوازه‌ای جهانی دارند و به‌عنوان پنجمین نظام میراثی مهم کشاورزی دنیا (جیاس) در فائو ثبت شده‌اند اما هر سال تا وقتی طلای سبز باغ‌های الوند راهی بازار‌های جهانی شود، شمار زیادی از گردوچینان این شهر سلامت و حتی جان خود را از دست می‌دهند. امسال در فصل برداشت باغ‌های گردوی تویسرکان که از اواخر تابستان آغاز شده و به‌تازگی به‌پایان رسیده، ١٣٤ گردوچین دچار صدماتی مانند قطع نخاع و شکستگی عضو شده‌اند و ٤ نفر از آنها هم جانشان را از دست داده‌اند. امسال نخستین سالی نیست که ساکنان پایتخت گردوی ایران شاهد چنین اتفاقات و حوادث تلخی هستند و هر‌سال تا ثمره باغ‌های گردوی پربرکت تویسرکان و همدان چیده شود، این قصه پرغصه تکرار و بر تعداد گردوچینان خانه‌نشین این شهر افزوده می‌شود.
پای این درختان کلاه از سرت می‌افتد
حسن آقا تا وقتی دستش قطع نشده بود، یک‌تنه ده‌ها درخت تنومند و پربار باغ پدری‌اش را می‌تکاند و کمتر گردوچینی در جلدی و کاربلدی به گرد پای او می‌رسید. از ٦ سال پیش که از درخت گردو سقوط کرد دیگر دستش قوت و رمق گردوچینی ندارد. او تعریف می‌کند: «وقتی روی یک درخت ١٠ متری مشغول گردوچیدن بودم، قند خونم پایین آمد و از درخت سقوط کردم.» در این اتفاق پای حسن الوندی از چند ناحیه شکستگی پیدا کرده و دستش از مچ قطع شده است:«گردوچینی کار بسیار سخت و سنگینی است و چون گردو در هوا گاز دی‌اکسید‌کربن آزاد می‌کند، کارگر گردوچین بالای درخت نفس کم می‌آورد و ماهیچه‌ها و بازو‌هایش هم بر اثر کم‌بودن اکسیژن زود خسته می‌شود. به همین دلیل قند خون بسیاری از گردوچینان روی درخت پایین می‌آید و دچار ضعف و سرگیجه می‌شوند.» بلندبالا‌بودن درختان پر سن‌وسال تویسرکان برای گردوچینان قوز بالای قوز می‌شود: «درختان گردوی این محل خیلی بلند هستند و ارتفاع درختان بعضی از مناطق اینجا مثل منطقه پاچنار که گردوی بسیار مرغوبی دارد، آنقدر بالاست که وقتی به آنها نگاه کنی کلاه از سرت می‌افتد. این مرتفع‌بودن درختان باعث می‌شود، کارگری که سقوط می‌کند، آسیب زیادی ببیند.» حادثه‌ای که برای حسن الوندی افتاده باعث نشده او از شغل آبا و اجدادی‌اش دل بکند و حالا در بسته‌بندی گردو‌ها و جمع‌آوری محصول به اعضای خانواده‌اش کمک می‌کند.
نابلد‌ها خطر نکنند
به قول علی الوندی گردوچینی قلق دارد و گردوچین ماهر کاربلد، موقع بالا رفتن از درخت تیز و بز بودنش را نشان می‌دهد. او که ۵٠سال از ٧ دهه عمرش را به پرورش گردو گذرانده، می‌گوید: «درختان گردوی تویسرکان قدمت و عمر زیادی دارند و بسیاری از شاخه‌های آنها پوک شده‌اند. گردوچین باید قبل از اینکه جای نشستنش را روی درخت پیدا کند، از پوک نبودن و سفت بودن شاخه‌ها خاطرجمع شود. روی درخت هم نشیمنگاهی پیدا کند که بتواند از آنجا به هر طرف بچرخد و ترکه ٤یا ۵ کیلویی چوب مروار(چوب گردوتکانی) را به شاخه‌های کوتاه و بلند درخت برساند تا همه گردو‌ها تکانده شوند.» عموعلی معتقد است تا وقتی گردوچینی بدون دم و دستگاه مدرن و به‌صورت سنتی انجام شود، شاید برای گردوچین کاربلد هم اتفاقات نا‌خوش پیش آید: «هر درخت گردو برای شاخ‌و‌برگ دادن باید ٢۵ متر با درختان دیگر فاصله داشته باشد تا هم بار بهتری داشته باشد و هم بتوانیم برداشت گردو را با ماشین‌آلات انجام دهیم، ولی درختان اینجا قدیمی و تنومند و به‌هم فشرده هستند و چون بسیار نزدیک به هم کاشته شده‌اند، فضای گردش کافی برای ماشین‌آلات وجود ندارد.» بسیاری از گردوچین‌هایی که از درخت سقوط کرده‌اند، در زمان انتقال به مراکز درمانی آسیب‌دیدگی‌شان شدید شده است اما بخت با عموعلی یار بوده که وقتی مصدوم شده دخترش کنارش بوده است: «٢٧ سال پیش که گردو‌های باغمان را می‌تکاندیم پایم به سنگی گیر کرد و به‌سختی زمین خوردم که باعث آسیب شدید نخاعم شد. اگر همان موقع دخترم مراقب نبود و من را بدون آمبولانس به بیمارستان می‌رساندند شاید به کلی فلج و زمینگیر می‌شدم.»
سقوط گردوچین ٨٢ساله
عبدالله آقایی از پرورش‌دهندگان قدیمی گردوی تویسرکان است و داشتن تحصیلات دانشگاهی باعث نشده او این شغل بومی شهر و دیارش را تجربه نکند. آقایی هزینه بالای برداشت گردو را از دلایلی می‌داند که گردوچینی به افراد سالمند و نا‌وارد سپرده می‌شود. او که شاهد سقوط یک گردوچین ٨٢ساله از درخت بوده، می‌گوید: «سخت و سنگین بودن برداشت گردو باعث شده بسیاری از جوانان امروزی تویسرکان از ادامه دادن شغل پدری خود سر بازبزنند و این مسئله کم‌شدن نیروی کار جوان و بالا رفتن هزینه برداشت محصول را به‌دنبال داشته، به‌طوری که امسال دستمزد روزانه هر کارگر گردوچین ٤میلیون‌و۵٠٠ هزار‌تومان تا ٧میلیون‌تومان بود و بسیاری از کشاورزان که در سن میانسالی هستند یا برای تکاندن گردو مهارت و توانی ندارند، تصمیم گرفتند برای کم‌کردن هزینه خودشان برداشت را انجام دهند که باعث صدمه‌دیدن آنها شد.»
تویسرکان در صدر حوادث گردوچینی
حوادث تلخ فصل گردوچینی مختص شهر تویسرکان نیست و در سایر شهر‌های استان همدان هم برداشت طلای سبز الوند خالی از خطر و ماجرا نیست، به‌طوری که امسال بیش از ٣٠٠ حادثه مصدومیت کارگران گردوچین در سراسر استان همدان به ثبت رسیده که ١٣٤ مورد آن مربوط به شهر تویسرکان بوده است. میزان برداشت گردو در تویسرکان حدود ۱۷ هزار تن است که از ۶ هزار و ۲۰۰ هکتار باغ‌های گردوی این شهر دامنه جنوبی کوه الوند برداشت می‌شود.
باید به‌روز شویم
آقایی تغییر کشاورزی تویسرکان از سنتی به مکانیزه را تنها راه کاهش صدمات گردوچینان می‌داند: «ما باید برای مکانیزه کردن کشت و برداشت گردو از تجربه کشور‌های موفق در این زمینه استفاده کنیم و به‌تدریج الگوی کشت و برداشت سنتی فعلی را تغییر دهیم.» قرار گرفتن تویسرکان در سینه‌کش کوه بلند الوند باعث شده که زمین اغلب باغ‌هایش هم غیرمسطح باشد: «در بخشی از باغ‌های کشاورزی که مسطح هستند، می‌توان از ابزار‌هایی مانند بالابر برای برداشت استفاده کرد، ولی با سیستم برداشت فعلی این کار هزینه زیادی به کشاورز تحمیل می‌کند و بسیاری از آنها حاضر نیستند از بالابر یا سایر ابزار‌های برداشت مکانیکی استفاده کنند.» تلاش‌های پراکنده‌ای که پیش از این برای مکانیزه‌کردن کاشت و برداشت طلای سبز شهر تویسرکان انجام شده، به ثمر نرسیده است: «در دوره‌ای برای چتری و خرمنی کردن درختان و کاهش ارتفاع آنها روش‌هایی مانند سرشاخه کاری و پیوند درخت گردو را امتحان کردیم، ولی چون مداوم و هدفمند نبوده به نتیجه نرسیده است.» تحت پوشش بیمه قرار گرفتن کارگران گردوچین قدم مثبتی بوده که در سال‌های اخیر برای کم‌کردن بار مشکلات خانواده‌های گردوچینان برداشته شده است: «اگر‌چه بیمه بخشی از هزینه‌های درمان گردوچینان آسیب‌دیده را کم‌کرده، ولی باید ترتیبی داده شود که همه کارگران گردوچین به‌صورت اجباری تحت پوشش بیمه کار قرار گیرند.»
در همینه زمینه :
