اندازه‌ جدید جهان

 ساسان شادمان | روزنامه‌نگار

برای قرن‌ها تصویری که از جهان روی دیوار کلاس‌های درس، کتاب‌های جغرافیا و صفحه نمایش‌ها می‌دیدیم یک واقعیت بی‌طرف و دقیق به‌نظر می‌رسید. حالا اما سازمان ملل می‌گوید این تصویر می‌تواند گمراه‌کننده باشد، به‌ویژه وقتی پای مقایسه اندازه واقعی قاره‌ها و کشورها در میان است. نقشه جهان برای بیشتر ما تصویری آشناست. روسیه و کانادا بسیار بزرگ، گرینلند تقریبا هم‌اندازه آفریقا و اروپا پررنگ‌تر از آن چیزی است که در واقعیت جغرافیایی وجود دارد. اما این تصویر بیش از آنکه بازتاب دقیق اندازه سرزمین‌ها باشد، محصول یک انتخاب فنی چندصدساله است. مجمع عمومی سازمان ملل چهارم سپتامبر۲۰۲۶ از قطعنامه‌ای حمایت کرد که استفاده گسترده‌تر از نقشه‌های «هم‌مساحت» را توصیه می‌کند؛ نقشه‌هایی که نسبت واقعی مساحت کشورها و قاره‌ها را بهتر حفظ می‌کنند.

خطا از دریا به کلاس درس رسید
ریشه ماجرا به سال۱۵۶۹ بازمی‌گردد؛ زمانی که جراردوس مرکاتور، نقشه‌نگار، جغرافی‌دان و ریاضی‌دان فلاندری (منطقه تاریخی در شمال‌غربی اروپا که بخش اصلی آن امروزه در بلژیک قرار دارد.) نقشه‌ای طراحی کرد که برای دریانوردی بسیار کاربردی بود. در این روش، جهت حرکت کشتی‌ها به‌خوبی حفظ می‌شد اما هرچه به سمت قطب‌ می‌رفت اندازه سرزمین‌ها بیشتر بزرگنمایی می‌شد. همین مسئله باعث می‌شد گرینلند در بسیاری از نقشه‌های رایج تقریبا هم‌اندازه آفریقا دیده شود، درحالی‌که آفریقا در واقعیت حدود ۱۴ برابر بزرگ‌تر است. کانادا، روسیه و بخش‌هایی از اروپا نیز بزرگ‌تر از اندازه واقعی خود به‌نظر می‌رسند.

بازگشت آفریقا به اندازه واقعی
یکی از نقشه‌هایی که اکنون بیشتر مورد توجه قرار گرفته، «زمین برابر»  Equal Earth است؛ نقشه‌ای که سال۲۰۱۸ طراحی شد و تلاش کرد نسبت مساحت قاره‌ها را واقعی‌تر نمایش دهد. در این نقشه، آفریقا بسیار بزرگ‌تر از چیزی دیده می‌شود که بسیاری به آن عادت دارند و گرینلند نیز به اندازه واقعی‌تر خود بازگشت. همین تفاوت ظاهری یکی از مهم‌ترین دلایل بحث‌های تازه درباره تأثیر نقشه‌ها بر ذهن ماست.

جغرافیا یا سیاست تصویر؟
حامیان این تغییر می‌گویند نقشه فقط یک ابزار آموزشی نیست. اندازه‌ای که یک کشور یا قاره روی نقشه دارد، می‌تواند ناخودآگاه بر تصور ما از اهمیت، قدرت و جایگاه آن در جهان اثر بگذارد. به همین دلیل، برخی کشورهای آفریقایی سال‌هاست از سلطه نقشه مرکاتور انتقاد می‌کنند و معتقدند این نقشه، تصویری کوچک‌تر از آفریقا و بزرگ‌تر از مناطق شمالی جهان ارائه می‌دهد.

نقشه قدیمی حذف می‌شود؟
خیر. نقشه مرکاتور همچنان در برخی کاربردهای تخصصی، ازجمله ناوبری ارزش خود را دارد و قرار نیست ممنوع شود. موضوع اصلی این است که برای آموزش و مقایسه جغرافیایی استفاده از نقشه‌هایی که اندازه واقعی سرزمین‌ها را بهتر نشان می‌دهند منطقی‌تر است. جهان هیچ تغییری نمی‌کند، بلکه آنچه درحال تغییر دیده می‌شود، تصویری است که قرن‌ها از جهان در ذهن خود ساخته‌ایم.