تهران؛ شهری که حافظه آبی‌اش خشک شد

زهرا بلندی، روزنامه‌نگار

تهران قدیم شهری بود که از دل هر محله‌اش رگه‌ای از آب می‌گذشت؛ قنات‌ها زنده بودند، سقاخانه‌ها روشن بودند و مردم ارزش هر جرعه را می‌دانستند، اما امروز در شهری که مصرف آبش از کشور‌های پرآب هم فراتر رفته، نشانی آن حافظه آبی تنها در نام محله‌ها مانده است؛ حافظه‌ای که با خشکیدن درختان مسیر قنات‌ها و فراموشی تجربه نسل‌های گذشته آرام‌آرام رنگ می‌بازد.
مونا مسعودی، کارشناس حوزه آب، در روایت خود از محله‌های کهن تهران می‌گوید: «تهران قدیم شهری بود که نام‌ها، محله‌ها و حتی خاطراتش با آب معنا پیدا می‌کرد. هر گوشه‌ این شهر، ردی از منبعی حیاتی داشت که امروز فقط در اسم‌ها مانده است: آب‌منگل، سرچشمه، کوچه قنات، و همین محله اودلاجان که ریشه‌اش به «دلاجیدن» یا تقسیم آب تهران باز می‌گردد؛ از سویی هم ساختار تهران بر پایه محدودیت‌های منابع آب و سازگاری با اقلیم گرم و خشک شکل گرفته و قنات‌ها شریان‌هایی بودند که شهر را زنده نگه می‌داشتند.» مسعودی با اشاره به معماری اجتماعی آن دوران ادامه می‌دهد: «حمام‌های عمومی مثل حمام خانم یا حمام قبله فقط محل استحمام نبودند؛ آنها الگوی مصرف آب را هم تعیین می‌کردند. مردم به‌دلیل ارزش آب، معمولاً هفته‌ای یک‌بار حمام می‌رفتند و همین باعث می‌شد مصرفشان با اقلیم سازگار بماند. این در حالی ‌است که نه‌تنها مصرف امروز ما با آن دوران قابل مقایسه نیست، بلکه با فشار بالای آب و دوش‌های هر روزه، مصرفمان از بسیاری کشور‌های پرآب جهان، حتی آلمان، بیشتر شده است.»
مسعودی به یکی از عناصر هویتی محله‌های قدیمی اشاره می‌کند و می‌گوید: «سقاخانه‌ها روزگاری به‌عنوان قلب تپنده محله‌ها جایی برای نذر و نوشیدن آب خنک بودند اما امروز بسیاری‌ تخریب شده یا فقط به پوسته‌ای تزیینی تبدیل شده‌اند. درختان مسیر قنات‌ها هم که با آب زیرزمینی زنده بودند یکی‌یکی خشک شدند و از بین رفتند. این فقط نابودی فضای سبز نیست؛ فراموشی یک حافظه جمعی است.» این کارشناس حوزه آب می‌گوید: «نسل ما وقتی شیر آب را باز می‌کند، انگار به منبع بی‌پایان وصل شده. این تصور باعث شده قدر آب را آنطور که باید ندانیم. نسل‌های قبل اما با آمدن و نیامدن آب زندگی می‌کردند. آب برای آنها یک رخداد بود، نه یک عادت روزمره و همین تفاوت تجربه باعث کمرنگ شدن حساسیت نسبت به این منبع حیاتی شده است.»