گزارش
ارزش واقعی پولهای بلوکه شده ایران
آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران چه اثری بر اقتصاد خواهد داشت؟
رضاکربلایی| روزنامهنگار
درحالیکه نشانههای تازهای از پیشرفت مذاکرات مربوط به آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران دیده میشود، بار دیگر این پرسش در محافل اقتصادی مطرح شده است که دلارهای آزادشده چگونه باید هزینه شوند؟ آیا تزریق این منابع به بازار ارز میتواند به مهار تورم و آرامش بازارها کمک کند یا آنکه تکرار سیاستهای کوتاهمدت و ارزپاشی، این فرصت را نیز به سرنوشت منابع ارزی سالهای گذشته دچار خواهد کرد؟ ارزش واقعی داراییهای آزادشده نه در کاهش مقطعی نرخ ارز، بلکه در نحوه مدیریت و هدایت آنها به سمت تقویت تولید، افزایش ذخایر ارزی و کاهش آسیبپذیری اقتصاد در برابر شوکهای خارجی نهفته است. چه اینکه اقتصاد ایران طی سالهای اخیر تحتتأثیر تحریمهای مالی و بانکی با محدودیتهای جدی در دسترسی به منابع ارزی خود مواجه بوده است.
داراییهای بلوکهشده کجاست؟
برآوردهای رسمی و غیررسمی از حجم داراییهای مسدودشده ایران متفاوت است و ارقام مطرحشده از حدود ۲۴میلیارد دلار تا بیش از ۱۰۰میلیارد دلار متغیر است. بخش عمده این منابع در چین، عراق، کرهجنوبی، هند، ژاپن، عمان و برخی مراکز مالی بینالمللی نگهداری میشود.چین بزرگترین محل نگهداری منابع ارزی ایران به شمار میرود. همچنین عراق بابت واردات گاز و برق بدهی قابل توجهی به ایران دارد. بخشی از منابع ایران در کرهجنوبی نیز طی سالهای گذشته به حسابهایی در قطر منتقل شد؛ منابعی که همچنان نحوه استفاده از آنها با محدودیتهای خاصی همراه است.
آزادسازی دلارها با اراده ایران
برخی مقامهای آمریکایی، ازجمله معاون رئیسجمهور آمریکا در دولت ترامپ، به تازگی ادعا کرده که هرگونه استفاده از این منابع باید با تأیید طرفهای ناظر انجام شود. این ادعا بیش از آنکه جنبه واقعیت داشته باشد، یک ترفند برای فشار به تیم مذاکرهکننده ایرانی است و انتظار میرود در روند مذاکرات اراده ایران بر روند دسترسی و استفاده از دلارهای آزادشده حاکم شود.چنین دستاوردی برای ایران حکم برگ برنده خواهد داشت و میتواند مسیر برداشته شدن تحریمها را هموار سازد و به این ترتیب دلارهای بلوکه شده پس از آزادشدن میتواند با مدیریت صحیح و منطقی در مسیر ثبات اقتصادی هزینه شود.
ارز در انحصاربانک مرکزی
عبدالناصر همتی، رئیسکل بانک مرکزی اعلام کرد که یادداشتهای لازم در چارچوب تفاهمات انجامشده به امضا رسیده و امکان استفاده تدریجی از این منابع براساس دستورالعملهای بانک مرکزی فراهم خواهد شد.او تأکید کرده که داراییهای بلوکهشده در اصل متعلق به ذخایر ارزی کشور است و نباید بهعنوان منابع بودجهای دولت تلقی شود. از نگاه بانک مرکزی، این منابع باید در خدمت تقویت ذخایر ارزی، مدیریت بازار ارز و افزایش تابآوری اقتصاد قرار گیرد. همتی همچنین از عملیاتی شدن معافیتهای مرتبط با صادرات نفت و پتروشیمی سخن گفته و معتقد است کاهش هزینههای ناشی از تحریم میتواند دسترسی ایران به درآمدهای ارزی را تسهیل کند.
تأثیر بر بازار ارز و تورم
نخستین اثر آزادسازی منابع ارزی در بازار ارز نمایان خواهد شد. افزایش ذخایر در اختیار بانک مرکزی قدرت مداخله سیاستگذار پولی را بالا میبرد و میتواند از جهشهای ناگهانی نرخ ارز جلوگیری کند. این موضوع به کاهش انتظارات تورمی نیز کمک خواهد کرد.با این حال تجربه سالهای گذشته نشان داده است که کاهش نرخ ارز ناشی از تزریق منابع ارزی، اگر با اصلاحات ساختاری همراه نباشد، پایدار نخواهد بود. اقتصاد ایران بارها تجربه کرده است که ارزهای حاصل از فروش نفت یا منابع آزادشده صرف کنترل موقت بازار شده اما پس از پایان منابع، فشارهای تورمی و ارزی بار دیگر بازگشته است.
فرصتسوزی و ارز پاشی، ممنوع
آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران بدون تردید یک فرصت مهم برای اقتصاد کشور محسوب میشود؛ فرصتی که میتواند به کاهش فشار ارزی، تأمین کالاهای اساسی، افزایش ذخایر بانک مرکزی و آرامش نسبی بازارها منجر شود.اما تجربه سالهای گذشته یک پیام روشن دارد: دلارهای آزادشده زمانی به رشد اقتصادی و مهار پایدار تورم کمک خواهند کرد که به جای ارزپاشی و مصرف کوتاهمدت، در خدمت افزایش تابآوری اقتصاد، تقویت تولید و اصلاح ساختارهای اقتصادی قرار گیرند. در غیراین صورت، این منابع نیز تنها یک تنفس کوتاهمدت برای اقتصادی خواهد بود که همچنان با چالشهای مزمن خود دستوپنجه نرم میکند.