کارنامه نفاق‌انگیز

علیرضا محمودی 

عباس‌کیارستمی هنرمند فقید سینمای ایران در توصیف یک فیلم خوب از عبارت نفا‌ق‌انگیز استفاده می‌کرد. منظور کارگردان «طعم گیلاس» از نفاق‌افکنی یک فیلم میزان نظرات متفاوت و بحث و جدلی است که یک فیلم در میان مخاطبان ایجاد می‌کند. با همین نگرش کارنامه کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا از مهم‌ترین کارگردانان سینمای بعد از انقلاب مجادله‌ساز و نفاق‌انگیز است. بسیاری معتقدند که بهترین فیلم کارنامه حاتمی‌کیا «مهاجر» است. برخی دیگر «آژانس شیشه‌ای» را بهترین فیلم او توصیف می‌کنند و گروهی دیگر از اهمیت جایگاه «به رنگ ارغوان» سخن می‌‌گویند. گروه‌هایی هستند که درباره «دیده‌بان»، «خاکستر سبز» و «موج مرده» پافشاری می‌کنند و برخی از طرفداران خاص این کارگردان از خاکستر سبز، «وصل نیکان» و «خروج» نام می‌برند. نفاق‌انگیزی فیلم‌های حاتمی‌کیا شکل دیگری هم دارد. برخی در دهه 1370فیلم‌‌ آژانس شیشه‌ای را تنها یک تریلر پرفروش توصیف می‌کردند و اکنون فیلم ملتهب میانه 3دهه پیش را بهترین فیلم سینمای بعد از انقلاب توصیف می‌کنند. گروهی کار‌های دوره اول کاری حاتمی‌کیا را کشف می‌کنند و برخی کارهای دوره آخر او را برای فراموشی پیشنهاد می‌دهند. برخی «از کرخه تا راین»  را شایسته صفت بهترین ملودرام می‌دانند و برخی «ارتفاع پست» را برترین اثر اجتماعی دوران خود. نظرات متفاوت درباره کارنامه ابراهیم حاتمی‌کیا فراتر از فراز و فرود فراوان طبیعی فیلم‌ها نسبت به همدیگر، نمایشی از بازبودن پایان قضاوت درباره این کارگردان است. بسیاری از مدخل‌نویسان سینمایی معتقدند که کارنامه کارگردانانی که مشغول به‌کار هستند، همیشه دستخوش فیلم‌هایی است که می‌سازند. به‌عبارت دیگر هر کارگردان با ساختن فیلم، هر فیلمی، همه کارنامه‌اش را به وادی نقد می‌کشاند. در دوران پیشا‌دیجیتال که امکان تماشای فیلم‌ها فراهم نبود، فیلمسازان با فیلم‌های آخرشان به‌خاطر سپرده می‌شدند، اما با دسترسی آسان به همه فیلم‌های یک هنرمند، هر فیلم تازه، بازتابی از همه تعریفی است که کارگردان درباره خود با فیلم‌هایش برجای گذاشته است. مضمون فیلم‌های دوره اول کاری ابراهیم حاتمی‌کیا اخلاص بود؛ قهرمانانی مخلص که با خلوص خود پایان متفاوتی برای داستان‌هایی در دل جنگ رقم می‌زدند. نفاق‌انگیزی کارنامه حاتمی‌کیا نزد هوادارانش همیشه با پیش‌فرض اخلاص او پیش رفته؛ پیش فرضی که همیشه دست او را در هر نقد و نظری خوب گرفته و رها نکرده است.