سیاست محافظه‌کار ویترینی رنگارنگ

عدم‌موفقیت سینمای ایران در ایجاد تنوع ژانری، علل متعددی دارد که پرداختن به جزئیات آن موضوع نگارش این مقاله نیست. برای نمونه، فقر زیرساخت صنعتی سینمای ایران، نبود سیستم فیلمنامه‌نویسی ژانری گروهی، نقش ممیزی به‌عنوان عامل بازدارنده، برخورداری از اقتصاد کوچک ریسک‌ناپذیر، عدم‌آموزش صحیح ژانر و عدم‌تربیت صحیح مخاطب بخشی از مشکلات و موانع گسترش ژانر و ایجاد تنوع ژانری در سینمای ایران است. در سال‌های گذشته، یکی از کلیدواژه‌هایی که به‌طور مداوم در گفتار مدیران جشنواره فیلم فجر تکرار شده، تنوع ژانری است؛ مفهومی که در ظاهر نویدبخش فاصله گرفتن جشنواره از تک‌صدایی و تمرکز بر چند ژانر محدود است. با این حال، مرور دقیق ترکیب آثار حاضر در دوره‌های مختلف جشنواره نشان می‌دهد که میان گفتمان رسمی تنوع ژانری و واقعیت برنامه‌ریزی و انتخاب فیلم‌ها شکافی معنادار وجود دارد. جشنواره فجر، همچنان بر محور ژانرهای مشخصی چون درام اجتماعی، سینمای تاریخی-جنگی و آثار موسوم به سینمای ارزشی می‌چرخد؛ ژانرهایی که هم از منظر تولید، کم‌ریسک‌تر تلقی می‌شوند و هم با ساختارهای حمایتی موجود هم‌خوانی بیشتری دارند. در مقابل، گونه‌هایی مانند علمی-تخیلی، وحشت، فانتزی، نئونوآر یا حتی کمدی‌های ساختارشکن، حضوری کمرنگ، مقطعی یا صرفا نمایشی دارند و کمتر به‌عنوان بخشی از یک سیاست پایدار دیده می‌شوند. نباید این نکته را فراموش کرد که تنوع ژانری صرفا با کنار هم قرار‌دادن چند فیلم ناهمگون محقق نمی‌شود. این سیاست زمانی معنا پیدا می‌کند که جشنواره، از مرحله فیلمنامه و تولید تا انتخاب، داوری و حمایت پس از نمایش، نگاهی سیستماتیک به‌گونه‌های مختلف سینمایی داشته باشد. در غیاب چنین نگاهی، حضور اندک فیلم‌های متفاوت بیشتر شبیه به رفع تکلیف یا تزئین ویترین جشنواره است تا نشانه‌ای از یک برنامه‌ریزی فرهنگی منسجم. از دیگرسو، داوری فجر نرصیز عموما تمایل بیشتری به آثاری نشان می‌دهد که پیام آنها شفاف، قابل دفاع و هم‌راستا با گفتمان رسمی باشد. این ترجیح، عملا ژانرهایی را که ذاتا چندمعنایی، استعاری یا خاکستری‌اند به حاشیه خواهد ‌راند. این رویکرد داوری، پیام روشنی به بدنه سینما مخابره می‌کند: ریسک ژانری، بازده جشنواره‌ای ندارد. پیامد مستقیم این نگاه، خودسانسوری خلاقانه در مرحله تولید است؛ فیلمسازانی که می‌توانند به تجربه‌های ژانری فکر کنند، ترجیح می‌دهند مسیرهای آشنا و امتحان‌پس‌داده را انتخاب کنند، چون می‌دانند داوران زبان آن سینما را بهتر می‌فهمند.