آخرین گام‌های محکومان به مرگ

فیلم ساختن براساس پرونده‌های جنایی چند سالی است که در سینمای ایران رایج شده و پیشقراول جنبش قضایی‌سازان سینما هم کسی نیست جز کاظم دانشی. دانشی که نخستین فیلم بلندش را با نام «علف‌زار» با ‌بازی پژمان جمشیدی بر مبنای پرونده تجاوز گروهی در باغی در اصفهان ساخت، به‌گفته خودش تجربه ساخت 200مستند از پرونده‌های قضایی را دارد و به‌دلیل رابطه حسنه با قوه قضاییه و دسترسی به پرونده‌های جنایی موضوع فیلم‌هایش را از میان این پرونده‌ها دستچین می‌کند. دانشی، بعد از ساخت فیلم نخستش، «بیبدن» را براساس پرونده غزاله و آرمان برای مرتضی‌حسینعلی‌زاده نوشت و مشاور او در این فیلم بود. او امسال با تهیه‌کنندگی و نویسندگی و کارگردانی 2 پروژه سینمایی، «زنده‌شور» و «اردوبهشت»، در جشنواره چهل و چهارم حاضر است. «زنده شور» را خودش ساخته و «اردوبهشت» را نوشته و تهیه کرده است. به این 4 فیلم که مخرج مشترک همه‌شان حضور دانشی در آنهاست نگاهی انداخته‌ایم.


1- در سال 1390، چند زن و مرد که زن و شوهر و خواهر و برادر بودند، در باغی در خمینی‌شهر اصفهان دور هم جمع شده بودند که چند مرد غریبه سروکله‌شان پیدا می‌شود و مردان را در اتاقی زندانی می‌کنند و زنان را با خودرو به باغی دیگر در همان نزدیکی می‌برند و به بعضی از آنها تجاوز می‌کنند. ساخت فیلمی از این پرونده برای هر کسی ممکن نیست، آن هم درحالی‌که پرداختن به مسائل و موضوعات به‌مراتب ساده‌تر و بی‌دردسرتر در هزارتوی ممیزی با موانع و ممانعت‌هایی مواجه می‌شود. اما دانشی توانست فیلمی کم‌دردسر از این پرونده بسازد. 
جمشیدی در نقش بازپرس پرونده از طرف مقام بالادستی‌اش تحت‌فشار است تا پرونده را با جلب رضایت شاکیان به‌اصطلاح جمع کند چراکه اعضای خانواده شهردار در این ماجرا مورد تجاوز قرار گرفته‌اند و او از ترس از دست دادن موقعیتش مایل نیست که این قضیه کش پیدا کند. در این میان، تنها عروس خانواده که همسرش پس از حادثه در کما به سر می‌برد پیگیر شکایت خود می‌شود. فیلم اکران موفقی داشت و در سال 1401بیش از 22میلیارد تومان فروخت.


2- اولین گام مرتضی‌حسینعلی‌زاده در سینما با دومین گام کاظم دانشی در این وادی همراه شد. دانشی فیلمنامه‌ای نوشت براساس پرونده غزاله شکور که به‌دست دوستش آرمان عبدالعالی کشته شد و هرگز جسدش کشف نشد و همین پیدا نشدن جسد و اعتراف‌های متناقض آرمان باعث شد این پرونده به یکی از طولانی‌ترین پرونده‌های قضایی سالیان اخیر بدل شود. غزاله 12اسفند 1392به قتل رسید، ولی حکم اعدام آرمان 3آذر 1400اجرا شد. ماجرا این بود که غزاله به دیدار آرمان می‌رود و بعد از اینکه به او اعلام می‌کند قصد خاتمه دادن به رابطه‌شان را دارد، آرمان از روی عصبانیت او را به قتل می‌رساند. این پرونده پیچیدگی‌های زیادی داشت. وکلای آرمان در جریان رسیدگی ادعا کردند غزاله زنده است و آخرین‌بار به همراه مردی پاکستانی در دوبی دیده شده است. اما هیچ‌کدام از ادعاهای آنها با شواهد محکمه‌پسند همراه نبود. کارزارهای هنرمندان برای جلوگیری از اعدام آرمان به جای اینکه آب روی آتش باشد، بر زخم والدین غزاله نمک پاشید و درنهایت آرمان اعدام شد. فیلم «بیبدن» همه این پیچیدگی‌ها را مثل «علف‌زار» ساده‌سازی می‌کرد و سعی داشت، به جای نقب زدن به واقعیت، جنبه احساسی به ماجرا بدهد. بازی‌های سروش صحت، الناز شاکردوست و نوید پورفرج تعریفی نداشت اما تقریبا در گیشه موفق شد و بیش از 40میلیارد تومان فروخت.


3- دانشی در «زند‌ه‌شور»، به جای پرداختن به یک پرونده قضایی، رویه‌ای متفاوت با سایر فیلم‌های کارنامه‌اش ‌اتخاذ کرده است: پرداختن به 5متهم به اعدام که ساعات پایانی زندگی‌شان را سپری می‌کنند. این بار به جای اینکه روند تحقیقات در دادسرا یا محاکمه در دادگاه مدنظر باشد، زندگی 5متهم به مرگ را که قرار است تا ساعاتی دیگر زندگی‌شان به سرآید دنبال می‌کند. سختی نمایش چنین موقعیتی از اینجا می‌آید که فیلم نباید براساس قوانین جزایی حکم اعدام را زیر سؤال ببرد و از سوی دیگر باید همدلی تماشاگر با افرادی را که آخرین گام‌هایشان را در رفتن به‌سوی چوبه دار برمی‌دارند جلب کند. «زنده‌شور» یکی از پربازیگرترین فیلم‌های این دوره از جشنواره است: بهرام افشاری، سارا بهرامی، حامد بهداد، امیر جعفری، شبنم مقدمی، صدف اسپهبدی، محمد ولی‌زادگان و رویا جاویدنیا. مثل بهداد که در «اردوبهشت» هم حضور دارد، محمد داودی هم در اینجا در کنار دانشی فیلمنامه را نوشته است، اما تهیه‌کننده کار خود دانشی است. دانشی امسال فیلم دیگری هم در جشنواره دارد: «گیس» در مقام سرپرست فیلمنامه که آنجا هم داستان مرگ یک کارگر پتروشیمی در میان است و حامد بهداد در این فیلم هم حضور دارد. پیوند دانشی و حامد بهداد در فجر 44با این 3فیلم کاملا محکم شده است.‌


4- محمد داودی، برنده سیمرغ بهترین فیلمنامه برای «قصر شیرین»، امسال با «اردوبهشت» در مقام کارگردان به فجر 44آمده است. داودی کارش را در سینما با نوشتن فیلمنامه یک کمدی برای کمال تبریزی آغاز کرد؛ «ما همه با هم هستیم». بعد یک درام اجتماعی پر از داد و خشم به سبک درام‌های روستایی و محمد کارت نوشت برای پدرام پورامیری و حسین دوماری به نام «جاندار». «قصر شیرین» و «نگهبان شب» را برای رضا میرکریمی نوشت که برای اولی از فجر جایزه گرفت. در بین این دو، «بی‌همه‌چیز» را برای محسن قرائی براساس نمایشنامه «ملاقات با بانوی سالخورده» نوشت که فروش خوبی در گیشه داشت. می‌بینید که در کارنامه داودی ردی از پرداختن به پرونده‌های قضایی نیست، اما همکاری او با دانشی در مقام فیلمنامه‌نویس پایش را به پرونده غرق شدن 6دختربچه در دریاچه پارک شهر در سال 1381باز کرده است. تعدادی دانش‌آموز بعد از بازدید از ‌ موزه پست و تلگراف به پارک شهر می‌روند و سوار قایق می‌شوند که با واژگون شدن قایق 6دختر دانش‌آموز و مرد قایقران غرق می‌شوند و از دست می‌روند. حامد بهداد و شهرام حقیقت‌دوست در مرکز درامی هستند که داود‌ی و دانشی از این پرونده ترتیب داده‌اند.