جشنواره‌ای پر از خلاقیت

حافظ روحانی

تردید دارم در هیچ جشنواره‌ای به اندازه جشنواره «ملی» فیلم فجر ژانر اختراع شده باشد، با این‌حال در همین دوره‌ از جشنواره تاکنون چندین ژانر جدید اختراع شده است و به جمع ژانرهای اختراعی پیشین؛ «ژانر اجتماعی»، «ژانر طنز» و «ژانر دفاع‌مقدس» اضافه شده است. ازجمله سیدجواد حسینی که در نشست خبری فیلمش، «رقص باد» فیلمش را ذیل ژانر رئالیسم جادویی رده‌بندی کرد.
رئالیسم جادویی البته یک رویکرد در ادبیات، نمایش و سینما هست اما قرار‌دادن آن ذیل عنوان «ژانر» نشان از سوءتفاهم‌های مرسوم درباره مفهوم ژانر است؛ سوءتفاهم‌هایی که پیش‌تر منجر به اختراع ژانر اجتماعی، ژانر طنز و ژانر دفاع‌مقدس هم شد. آنچه ژانر اجتماعی خوانده می‌شود آنچنان محبوب و پرکاربرد است که مجموعه‌ای عظیم از کمدی‌ها، تریلرها یا انواع ملودرام‌ها را شامل می‌شود. تردید دارم بتوان مشابه چنین واژه عجیبی را در سینمای کشور دیگری جست‌وجو کرد. همین رویکرد را می‌توان در استفاده‌ از واژه طنز به جای کمدی در ژانر جعلی طنز هم دید.
مهم‌تر از اختراع مدام ژانرهای جدید در سینمای ایران و مشخصا‌ در جشنواره «ملی» فیلم فجر مشکل عمیق‌تر در استفاده از خود واژه «ژانر» است که پیش از هر چیز بر فرایند تولید، عرضه و تقاضا در سینما و ادبیات اشاره دارد و کمک می‌کند تا با طبقه‌بندی‌ ویژگی‌های مشترک اثری را رده‌بندی و احیانا‌ نوآوری‌هایش را شناسایی کرد. 
از آنجا که سینمای ایران در سال‌های بعد از انقلاب در ساختاری نیمه‌دولتی تعریف شده و چیزی تحت‌عنوان استودیو فیلم‌سازی در آن وجود ندارد و البته قوانین مرتبط با حقوق مؤلفان و مصنفان از شیوه‌ها یا نوآوری‌های تولید، عرضه و تقاضا حمایت نمی‌کند در نتیجه‌ اساسا‌ استفاده از واژه ژانر برای بسیاری از تولیدات سینمای ایران نادرست است.
به‌نظر می‌رسد همانطور که آقای حسینی یک رویکرد در حال‌و‌هوای فیلمش را ژانر نامیده است، استفاده نادرست از این واژه در دیگر تولیدات سینمای ایران و همچنین فیلم‌های این دوره جشنواره به یک غلط مصطلح و مرسوم تبدیل شده است تا رویکرد، حال‌و‌هوا، حس‌و‌حال و چیزهایی نظیر اینها به اختراع ژانرهای جدید منجر شود.