اسرار کودتای سیاه 28مرداد

علی‌الله سلیمی | روزنامه‌نگار

کودتای 28مرداد به‌عنوان یکی از مصداق‌های اصلی دخالت آمریکا در امور کشورمان، همواره مورد بحث و نظر کارشناسان و مورخان بوده و هست و با گذشت دهه‌ها هنوز بسیاری از اسرار برای همگان آشکار نشده است. این کودتای ننگین از جنجالی‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران محسوب  می‌شود که در پایان باعث سقوط دولت مصدق شد و تبعات آن هم در گستره کشور و هم در فراسوی مرزها، بازتاب گسترده‌ای داشته و انگیزه جناح‌بندی‌های گوناگون سیاسی در ایران شده است. پژوهشگران و نویسندگان بسیاری از همان سال‌ها این رویداد بزرگ تاریخی را واکاوی و پیرامون آن تحقیق و پژوهش کرده‌اند و آنچه در این میان به چشم می‌خورد، دیدگاه‌های گوناگون کسانی است که به این رویداد پرداخته‌اند. در این میان گروهی از پژوهشگران و مورخان و نویسندگان حضور دارند که همواره کوشیده‌اند از دریچه علمی و چارچوب‌های تاریخی به این رویداد و پیامدهای آن بپردازند. در این گزارش، برخی از مهم‌ترین پژوهش‌های تاریخی و آثار مکتوب را که به رویداد کودتای 28مرداد پرداخته‌اند مرور کرده‌ایم.


کودتا
کتاب«کودتا» با عنوان کامل«کودتای 28مرداد، سازمان سیا و ریشه‌های روابط ایران و آمریکا در عصر مدرن»، به قلم یرواند آبراهامیان با ترجمه محمد ابراهیم فتاحی که از سوی نشر نی منتشر شده، روایتی تأمل‌برانگیز از کودتای CIA در سال 1953میلادی در ایران است و یکی از کتاب‌های تاریخی معتبر در زمینه تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود. این کتاب نخستین‌بار در سال 2013منتشر شد و به بررسی نقش آمریکا و انگلستان در کودتای 28مرداد و سرنگونی دولت مصدق می‌پردازد. آبراهامیان یکی از محققین برجسته ایرانی، اسناد ناشناخته‌ای در این‌باره کشف می‌کند و براساس آنها تحلیل می‌کند که ماجرای کودتا چه نقش مهمی بر روابط دیپلماتیک گذشته و حال ایران و ایالات متحده گذاشته است. کتاب کودتا مجموعه‌ای از بایگانی‌های شرکت نفت و گاز بریتیش‌پترولیوم، اسناد وزارت امور خارجه ایالات متحده، خاطرات و مصاحبه‌های منتشر‌شده در ایران و گزارش و تحلیل یرواند آبراهامیان است. این کتاب از 4فصل به نام‌های «ملی شدن صنعت نفت، مذاکرات ایران و انگلیس، کودتا و میراث» تشکیل شده و به غیر از متن اصلی، نویسنده در بخشی جدا به معرفی شخصیت‌های مؤثر آن دوران پرداخته و همچنین کتاب‌شناسی و گاهشمار ارزشمندی برای تمامی علاقه‌مندان و دانشجویان تاریخ قرار داده است؛ گاهشماری که وقایع سیاسی مهم ایران را بیان می‌کند، از امضای عهدنامه دارسی در سال 1280شمسی تا شهریورماه 1333و موافقتنامه‌ای برای کنترل نفت ایران. در بخشی از این کتاب می‌خوانیم: کاربردی‌ترین واژه برای مجموع بحران، همان «کنترل» بود. از نظر ایران، کنترل به‌معنای قدرت اکتشاف، تولید و صادرات نفت بود. این امر به نوبه‌خود به‌معنای نفوذ داشتن بر قیمت‌گذاری نفت در بازارهای جهانی بود. اما از منظر بریتانیا ازدست‌دادن کنترل به مفهوم ناتوانی در تعیین میزان اکتشاف، تولید و بهره‌برداری از نفت بود که به ازدست‌دادن نفوذ بر قیمت‌های جهانی نفت منجر می‌شد. این کتاب تاریخ بازنگری شده از رویدادی است که نقطه عطف به‌شمار می‌رود. آبراهامیان ‌نشان می‌دهد کودتا بیشتر از مخالفت شدید انگلیس و آمریکا با ایران سرچشمه می‌گرفت که قصد داشت اختیار منابع نفتی خود را دردست داشته باشد تا از سازش‌ناپذیری مصدق، با الزامات جنگ سرد جلوگیری کند. در مرداد 1332، سازمان سیا با یک کودتای نظامی، براندازی سریع رهبر انتخابی ایران را ترتیب داد و به جای او، شاه منفور و قدرت‌طلب را نشاند. یرواند آبراهامیان در این تاریخچه نشان می‌دهد چگونه پیوند نفت با ملی‌گرایی ایرانی موجب دخالت سازمان سیا شد. نگارنده استدلال می‌کند که هرچند ایالات متحده آمریکا و بریتانیا‌‌ برای توجیه کودتا از زبان جنگ سرد استفاده می‌کردند، اما نگرانی عمده آنان از کمونیسم نبود.


عملیات آژاکس
کتاب«عملیات آژاکس» با موضوع بررسی اسنادسازمان سیا (CIA‌)درباره کودتای 28مرداد، با ترجمه ابوالقاسم راه‌چمنی و پژوهش سجاد راعی گلوجه از سوی مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی معاصر ایران منتشر شده است. در بخشی از مقدمه کتاب به این موضوع اشاره می‌شود آمریکا که تا اواخر دهه ۱۳۲۰ هیچ‌گونه سابقه استعماری در ایران نداشت، ورود خود به این سرزمین را با کودتای ننگین ۲۸مرداد آغاز کرد و سرمنشا خسارات جبران ناپذیری گردید. درپی این واقعه و پس از حدود 50سال با انتشار اسناد کودتای ۲۸مرداد در سال ۲۰۰۰ میلادی و پس از آن، اعتراف رسمی دولت آمریکا مبنی بر طرح ریزی و اجرای کودتا خود گویای اقدام آن کشور علیه استقلال ایران است. به علاوه نشان‌دهنده آن است که دولت آمریکا درحالی‌که در آن زمان داعیه دمکراسی داشته است خود به‌طور مستقیم و بدترین شکل ممکن اقدام به سرنگونی دولت منتخب مردم ایران کرده است. ناشر، کتاب را با مرکزیت موضوع براندازی تبیین و منتشر کرده است. این کتاب به 2 بخش ترجمه و پژوهش تقسیم شده است. در بخش ترجمه، فصل‌بندی و دسته‌بندی اسناد با توجه به موضوع براندازی صورت گرفته است و در بخش پژوهش، برای آنکه جوانب مختلف عملیات براندازی بیشتر مورد کاوش قرار گیرد محورهای عمده‌ای مانند نقش حزب توده، مطبوعات، اوباش، نظامیان، روحانیت و افکار عمومی با محوریت براندازی نقد و بررسی شده است. انتشار اسناد و مدارک مربوط به طراحی و اجرای عملیات آژاکس برای سرنگونی یک دولت قانونی و مستقل و جایگزینی آن با یک دولت دست‌نشانده، قبل از هر مسئله‌ دیگری، حاکی از آن است که آمریکا از اینکه به‌عنوان یک نظام مداخله‌جو در امور داخلی دیگران شناخته شود، هیچ اِبایی ندارد و چه‌بسا نمایاندن چنین چهره‌ای از خود را در جهت پیشبرد و تسریع برنامه‌ها و پروژه‌های استعمارگرانه خویش به‌شمار می‌آورد.


کودتای 28مرداد 1332در آیینه تصویر
کتاب «کودتای 28مرداد 1332در آیینه تصویر» به قلم رضا زریری یکی از منابع آگاهی‌بخش است که انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی آن را چاپ و پخش کرده است. این کتاب با هدف تبیین واقعه کودتای 28مرداد به روایت تصویر گردآوری شده است. در فصل نخست کتاب با عنوان «آیت‌الله کاشانی، دکتر مصدق و کابینه او» به شرح زندگی آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق پرداخته شده و تصاویری از این
2 شخصیت ارائه شده است. شرح ماجرای ملی‌شدن صنعت نفت و خلع‌ید از شرکت نفت ایران و انگلیس در بخش بعدی به‌صورت کوتاه ذکر شده و پس از آن تصاویری از مبارزات مردم ایران به رهبری آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق، فدائیان اسلام و برخی از رجال سیاسی آن زمان درج شده است. در کنار این تصاویر توضیحاتی درباره شخصیت‌ها و وقایع مربوط به تصویر، دیده می‌شود. در فصل نخست کتاب 115عکس تاریخی به چشم می‌خورند. فصل دوم با عنوان «کودتای 25مرداد» در 2 بخش به فعالیت مقامات آمریکا و انگلستان برای کودتا در ایران در 25مرداد 1332و تظاهرات خیابانی مردم در حمایت از دولت و شکست کودتا پرداخته شده است. در لابه‌لای توضیحات این فصل عکس‌هایی از وقایع مهم آن زمان ازجمله پایین‌کشیدن مجسمه رضاخان‌پهلوی از میدان توپخانه تهران در 26مرداد 1332به‌چشم می‌خورد. در فصل دوم 27عکس تاریخی برای استفاده علاقه‌مندان با توضیحات مرتبط آن آورده شده است. فصل سوم کتاب با عنوان «کودتای 28مرداد»، به شرح حوادث مربوط به کودتا، تظاهرات و شورش‌های خیابانی، حمله به مراکز حساس دولتی و تصرف منزل دکتر مصدق و معرفی عاملین کودتا اختصاص دارد. عکس‌های تاریخی از صحنه‌های درگیری و شورش خیابانی کودتاچیان و عوامل آنها درج شده است. در این فصل 127عکس تاریخی از حوادث کودتای 28مرداد 1332و حوادث مرتبط با آن به چشم می‌خورند.


خواب آشفته نفت
کتاب «خواب آشفته نفت»، اثری 4جلدی است که دکتر محمدعلی موحد با استفاده از دانش و تجربه گسترده خود در زمینه حقوق و علوم سیاسی، به نقد و تحلیل دوره‌های مختلف تاریخ نفت ایران می‌پردازد. در این کتاب که از سوی نشر کارنامه منتشر شده، موحد با تمرکز بر جزئیات حقوقی و مذاکره‌های نفتی، نقاط تاریک و پرچالشی را که ایران در مسیر توسعه خود با آنها مواجه شده است، به تصویر می‌کشد. در جلد نخست، موحد مسیر تاریخی «از قرارداد دارسی تا سقوط رضاشاه» را پی می‌گیرد. این قرارداد، نقطه شروعی برای ورود سرمایه‌گذاران خارجی به بازار نفت ایران و تأثیرات آن بر روند سیاست‌های کشور محسوب می‌شود. در جلدهای دوم و سوم، موضوعات مرتبط با «دکتر مصدق و نهضت ملی ایران» و روندهای پیچیده نفتی و سیاسی آن دوره مورد بررسی قرار می‌گیرد و در نهایت، جلد چهارم به بررسی وقایع «از کودتای ۲۸ مرداد تا سقوط زاهدی» می‌پردازد که نمایانگر چالش‌ها و تغییرات مهم سیاست‌های ایران در آن دوران است. به‌ویژه، تأکید موحد بر جزئیات حقوقی و ظریف‌کاری‌های مذاکرات نفتی، باعث می‌شود تا خواننده بتواند با یک دید کاملا متفاوت و جدید، به وقایع تاریخی نگاه کند. دانش حقوقی و سیاسی او، همچنین تجربیاتش در سمت‌های مختلف نفتی، باعث شده تا «خواب آشفته نفت» نه‌تنها به‌عنوان یک کتاب تاریخی، بلکه به‌عنوان یک راهنمای آموزشی قابل اعتماد برای دانشجویان و محققان حوزه نفت و گاز مطرح شود. نویسنده در کتابِ «خواب آشفته نفت» با توجه به شرایط خاص جهان در آن دوران، نه‌تنها آشفتگی‌های اوضاع نفتی ایران را نشان می‌دهد بلکه فراتر از آن، موضوع را مورد مداقه قرار داده است. موحد به نوعی تاریخ جهانی نفت را به زبانی ساده، روان و بدون پیچیدگی با درنظرگرفتن زبان حقوقی درباره مسائل قانونی ملّی‌شدن نفت بیان کرده است. جان کلامِ کتابِ «خواب آشفته نفت» اثرگذاری قدرت نفت بر تمام مناسبات بشری است.


رازهای ناگفته
کتاب«رازهای ناگفته» اثری از محمود طلوعی است که خاطرات اردشیر زاهدی، وزیر پیشین امور خارجه و آخرین سفیر ایران در آمریکا را دربردارد. زاهدی متولد سال ۱۳۰۷ فرزند تیمسار فضل‌الله زاهدی بود و در زمان کودتای ۲۸مرداد 25ساله بود. گرچه او در آن زمان دخلی در امور مملکت نداشت، اما به‌خاطر داشتن چنان پدری خواه‌ناخواه سر از کار سیاست درآورد.
 اردشیر زاهدی با ازدواج با شهناز پهلوی بیش از پیش به محمدرضاشاه نزدیک شد، اما به‌دلیل اختلافات، پس از مدتی به خواست شهناز از او جدا شد، اما همچنان از افراد نزدیک به شاه بود. وی زمانی سفیر ایران در بریتانیا، همچنین مدتی وزیر امور خارجه کابینه امیرعباس هویدا بود و آخرین سفیر ایران در ایالات متحده آمریکا در دوره محمدرضاشاه پهلوی بود. او مشاور مورد اعتماد و داماد سابق شاه ایران و یکی از تأثیرگذارترین دیپلمات‌ها در دولت غرب‌گرا بود که قبل از وقوع انقلاب اسلامی در تهران حکومت می‌کرد. گزارش‌ها و تأملات او بینشی از فلسفه حاکمیت و سیاست خارجی شاه به‌دست می‌دهد. در دوران تصدی اردشیر زاهدی به‌عنوان وزیر امور خارجه، رویدادهای مهمی ازجمله تاجگذاری شاه، استقلال بحرین و روابط نابسامان زاهدی با نخست‌وزیر به چشم می‌خورد. تحت نظارت اردشیر زاهدی، ایران با کشورهای متعددی رابطه برقرار کرد. 
در این دوره، ایران استقلال بحرین را پذیرفت، معاهده بین‌المللی منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را امضا کرد و با مصر رابطه برقرار نمود. جایگاه وزارت خارجه در ایران بالا رفت و سفارتخانه‌های ایرانی بیشتری در سرتاسر جهان افتتاح شد. اردشیر زاهدی ‌همچنین با بسیاری از رهبران و وزرای خارجه آنها دوستی شخصی برقرار کرد. اردشیر تنها مقام رسمی حکومت پهلوی بود که در زمان بیماری محمدرضاشاه در تبعید با او بود و برای اقامت محمدرضا پهلوی در آمریکا خیلی تلاش کرد. در کتاب رازهای ناگفته، نکته‌های تاریخی بسیاری در قالب خاطرات اردشیر زاهدی بازگو می‌شود. کتاب«رازهای ناگفته» که از سوی نشر علم در تهران چاپ و منتشر شده است، درباره اسرار‌ ناگفته وقایع روزهای سرنوشت ساز دوران پهلوی به رشته تحریر درآمده است. 
در تاریخ دوره پهلوی، نام خانوادگی زاهدی، ما را به یاد دو شخصیت می‌اندازد؛ فضل‌الله و اردشیر؛ پدر و پسری که در دوره زمامداری پهلوی‌ها هر کدام عهده‌دار نقش سیاسی برجسته‌ای بودند و تاثیرات زیادی در وقایع آن دوران داشتند و بازگویی رازهای ناگفته از آن زمان می‌تواند به روشنگری مقاطع حساس تاریخی کمک کند.‌