گزارش
درباره 3 فیلم مستند که دوران پهلوی را برملا میکند
اسناد رسوایی
علیالله سلیمی | روزنامهنگار
جزئیات رویدادها و اتفاقات تاریخی در زمان وقوع، شاید چندان مهم و ارزشمند جلوه نکنند اما با گذشت زمان، ارزشهای تاریخی این رویدادها و البته جزئیات آنها برای مخاطب ازجمله محققان و پژوهشگران و تحلیلگران رویدادهای تاریخی مهم و اثرگذار میشود، چراکه برای تحلیل دقیق وقایع به جزئیاتی دقیق و مستند از هر واقعهای نیاز است تا بتوان براساس آن به تجزیه و تحلیل رویدادهای تاریخی پرداخت. در این میان، یکی از راههای ماندگاری جزئیات هر واقعه تاریخی، ثبت و ضبط این وقایع در قالب فیلمهای مستند است که هرچه از زمان تهیه آنها بگذرد، ارزشهای تاریخی آنها دوچندان میشود. درباره یکی از رویدادهای سیاسی و اجتماعی قرن حاضر، انقلاب اسلامی ایران و وقایع دوران پهلوی، هم فیلمهای مستند متعددی در سالهای اخیر تهیه و ساخته شده که امروزه از بسیاری از آنها بهعنوان اسناد تاریخی یاد میشود. در این ارتباط، 3 فیلم مستند با موضوع افشای فسادهای دوران پهلوی را با هم مرور میکنیم.
دموکتاتور؛ مستندی درباره حزب رستاخیز
فیلم مستند «دموکتاتور» به بررسی حزب رستاخیز ایران، یکی از جنجالیترین و پرحاشیهترین احزاب سیاسی ایران قبل از انقلاب در دوره پهلوی دوم میپردازد. تشکیل حزب رستاخیز ملت ایران در سال ۱۳۵۳ که طی آن از مردم خواسته میشد به عضویت این حزب دلخواه محمدرضا پهلوی دربیایند، یکی از نقاط عطف تاریخ انقلاب اسلامی است.
محمدحسین محمدی واله، کارگردان این اثر درباره ایده این فیلم مستند گفته است: ایده این فیلم مستند با توجه به نزدیک بودن انتخابات ریاستجمهوری ۱۴۰۰ شکل گرفت و چون هسته مرکزی دموکتاتور را احزاب تشکیل میدادند، ناخودآگاه ما را به این سمت برد تا بتوانیم با پرداختن به حزب رستاخیز ایران، دمکراسی پهلوی دوم را بررسی کنیم. در ابتدا سراغ پژوهشگرانی در این حوزه رفتیم ازجمله یرواند آبراهامیان، مظفر شاهدی و خسرو معتضد حتی به فرح دیبا یا حتی اردشیر زاهدی و بسیاری از افرادی که در تأسیس حزب رستاخیز نقش داشتند، ایمیل زدیم اما هیچکدام قبول نکردند که در مستند ما حضور داشته باشند. درنهایت پژوهشهای خود را با توجه به اسنادی که در این زمینه چاپ شده بود، شروع کردیم. ناگفته نماند که در مسیر پژوهش آقای سلطانی، پژوهشگر مستند زحمات زیادی کشیدند تا بتوانیم حرف دقیقی بزنیم. بعد از اتمام مراحل پژوهش، فیلمنامه آماده شد و شروع کردیم به تدوین فیلم، ولی کار رضایتبخش نبود و دوباره سعی کردیم فیلمنامه را بازنویسی کنیم تا اینکه بعد از حدود ۶ماه فیلمنامه دیگری به نگارش درآمد و این بار رضایت همه عوامل جلب شد تا همین فیلمنامه ساخته شود.
محمدی واله ادامه میدهد: ما سعی کردیم از آرشیوهایی استفاده کنیم که حداقل کمتر استفاده شده یا اصلا استفاده نشده است، ازجمله تصاویری از حزب ملیون و حزب مردم و تصاویری حتی از ناصر عامری، دبیر کل حزب مردم. درواقع همینها جذابیتهای کار را بالا برد چراکه مخاطب برای اولینبار آنها را میبیند، ما در روایت مستند «دموکتاتور» سعی کردیم از روایت خطی دوری کنیم و با چاشنی قرار دادن پیرنگهای فرعی، قصه را جذاب کنیم تا مخاطب خسته نشود. قتل مشکوک ناصر عامری یکی از جذابیتهای داستانی کار بود، یعنی هم کار را پرالتهاب کرده و هم قصه خوبی دارد و توانسته در دل مستند بنشیند.
کارگردان فیلم مستند «دموکتاتور» در ادامه گفت: مستندهای تاریخی همیشه مشکل مصاحبه دارند چراکه در ایران به تجربه من، رجال سیاسی سخت مصاحبه میکنند و حتی حاضر نیستند جلوی دوربین بیایند، مخصوصا اگر موضوع حساس و پرحاشیه باشد. بالاخره بعد از مشورتهای فراوان تصمیم گرفتیم از هر طیف یک نماینده در فیلم داشته باشیم تا توازن در مصاحبهها حفظ شود و حتی حرف کسی را بشخصه سانسور نکردم تا هیچ مصاحبه شوندهای بعدها نگوید حرفهای مرا سانسور کردید. مسئله دیگری که در کار گریبان تیم ما را گرفت پیدا کردن آرشیوی مربوط به قبل از انقلاب بود؛ مسئلهای که مستندسازان تاریخی و سیاسی همیشه با آن روبهرو هستند و با زحمات فراوانی به آن دست مییابند که مستند «دموکتاتور» هم از این قاعده مستثنی نبود.
املاک ملت؛ دستاندازی به سرمایه ملی
یکی از موضوعات مهم در بخش فسادپذیری عوامل حکومت پهلوی به مسئله تصاحب و غصب املاک طیفهای مختلف مردم توسط خاندان پهلوی و عوامل این حکومت برمیگردد. در این خصوص، فیلم مستند «املاک ملت» با موضوع غصب املاک و اراضی مردم توسط پهلوی اول و دوم تهیه شده است. این مستند که در استانهای خوزستان، خراسان جنوبی، هرمزگان، گیلان و گلستان تصویربرداری شده، با ارائه اسناد و گفتوگو با مردم محلی و کارشناسان به بررسی ابعاد مختلف این ماجرا پرداخته است. از ویژگیهای این مستند روایت عمومی و مردمی از ماجرای غصب مالکانه املاکشان توسط پهلوی است که بعضا دست اول و خارج از قواعد روایت رسمی موجود از تاریخ بیان شدهاند. در این مجموعه مستند اشاره شده است که رضاخان (پهلوی اول) قبل از کودتا و به سلطنت رسیدن، مالک هیچ زمین، ملک و دارایی چندانی نبوده اما براساس اسناد در زمان فرار از ایران در شهریور ۱۳۲۰، میلیونها تومان در بانک و در حدود چند میلیون مترمربع زمین را به شیوه غصب مالکانه در سراسر ایران تصاحب کرده است. تصاحب ملک و زیاد کردن زمین و املاک از دیرباز بین برخی پادشاهان ایران موروثی بوده است و بسیاری از آنان علاوه بر اینکه خود را مالک جان و مال آدمهای سرزمینشان میدانستند، به املاک و زمینهای عمومی دستدرازی میکردند و آنها را از آن خود و خانوادهشان میکردند. مجموعه مستند «املاک ملت» محصول خانه مستند انقلاب اسلامی، به کارگردانی امیراطهر سهیلی و مهدی فلاحی ساخته شده و محمدصادق دهقانپور تدوین این مستند را برعهده داشته است.
راز ساواکی پیر؛ کارنامه سیاه ساواک
فیلم بلند و مستند «راز ساواکی پیر» به تهیهکنندگی و کارگردانی فائقه سادات میرصمدی، از آثار قابل توجه درباره یکی از مخوفترین دستگاههای سرکوب و امنیتی حکومت پهلوی است که در آن بخشی از کارنامه سیاه ساواک در قالب اعترافات شکنجهگران معروف این دستگاه مخوف امنیتی بیان و روایت میشود. این مستند به بررسی سازمان ساواک و جنایات صورتگرفته در آن میپردازد.
مهمترین مقام امنیتی پهلوی که در آبان ۵۷ از ایران به اسرائیل فرار کرد، پرویز ثابتی، رئیس اداره کل سوم ساواک (اداره امنیت داخلی) بود که موساد و سیا او را با تمام داراییهایش فراری دادند تا جعبه سیاه ساواک دست نیروهای انقلابی نیفتد. او بعد از سالها زندگی مخفی در جریان اتفاقات سالهای گذشته خود را نشان داد و یک شبکه خارجی با ساخت مستندی به نام «پرویز ثابتی» در 5 قسمت او را مقابل دوربین خود نشاند و به بررسی عملکردش در ساواک پرداخت. درواقع پرویز ثابتی که زمانی قائممقام سازمان ساواک بود بعد از ۴۶سال در انظار عمومی حاضر شد و دوباره خاطرات تلخ شکنجههای ساواک که وی نیز ازجمله اعضای تابلودار و تندروی این سازمان بود را برای افکارعمومی ایران تداعی و زنده کرد. با این توضیح، در مستند «راز ساواکی پیر» ضمن مصاحبه با زندانیان سیاسی که مورد شکنجه ساواک قرار گرفته بودند، از فیلم اعترافات شکنجهگران معروف ساواک مانند تهرانی، آرش و همچنین تصاویر آرشیوی بهرهگرفته شده است. این مستند در سالهای اخیر از شبکه یک سیما و همچنین از شبکه افق پخش شده است.
