قیامت کلمات علیه پهلوی

علی‌الله سلیمی | روزنامه‌نگار 

روایت زندگی آدم‌ها در هر دوره تاریخی، تابع شرایط و الزامات زیستن در آن دوره تاریخی خاص است و در کنار روایت زندگی‌های روزمره، بخشی از واقعیت‌های تاریخی هم نشان داده می‌شود. در این زمینه، حوزه ادبیات، به‌ویژه ادبیات داستانی ابزار مؤثری برای نشان دادن شرایط زیستی افراد گوناگون یک جامعه در هر مقطع زمانی و تاریخی است و مطالعه آثار داستانی خلق‌شده با حال و هوای هر یک از مقاطع تاریخی یک منطقه یا کشور نشان‌دهنده ویژگی‌های زندگی در آن دوره است و از جهات گوناگون قابل تأمل و توجه است. در تاریخ معاصر ایران هم بسیاری از نویسندگان در هر دوره تاریخی کوشیده‌اند زندگی ایرانیان در آن مقطع تاریخی خاص را بازتاب دهند. روایت‌های تعدادی از داستان‎نویسان ایرانی از چگونگی زیستن در سال‌های پیش از انقلاب اسلامی را در ادامه مرور می‌کنیم.  

 ماشو در مه

رمان «ماشو در مه»، نوشته‌ فرهاد حسن‌زاده، یکی از رمان‌های  موفق در زمینه بازتاب زندگی ایرانیان سال‌های پیش از انقلاب است. این کتاب سرگذشت پسر نوجوانی را روایت می‌کند که در دوره ‌ حکومت پهلوی زندگی می‌کند و برادرش به مبارزه با این رژیم می‌پردازد. داستان این کتاب که انتشارات سوره مهر آن را منتشر کرده، درباره‌ پسری جنوبی به نام ماشو است که حکومت پهلوی برادرش، حجت را هنگام پخش اعلامیه دستگیر کرده. کاظم، دوست صمیمی او‌ پسری بسیار زرنگ و باهوش است. دوست دیگر او سیامک نام دارد که سیا صدایش می‌زنند. او پسرکی نامرتب و شلخته است. داستان از این قرار است که کاظم از افرادی می‌شنود که کیفی پر از طلا و جواهر را زیر لوله‌های نفت مخفی کرده‌اند. او هر چیزی را که شنیده برای ماشو تعریف می‌کند و سیا هم مخفیانه به صحبت‌های آن دو گوش می‌دهد و می‌خواهد در به‌ دست آوردن این گنج با آنها شریک شود. هر سه دوست در پی گنج می‌روند و کل لوله‌های نفت را زیر و رو می‌کنند، اما هیچ ‌چیزی نصیبشان نمی‌شود. زمانی که آنها در حال گشتن بودند، گاردی‌های شرکت نفت به آنها شک می‌کنند و به‌دنبالشان می‌روند. هر سه آنها به کتابخانه پناه می‌برند و در آن‌جا با حبیب، دوست برادر ماشو آشنا می‌شوند. حبیب به آنها می‌گوید که دست از این کار بردارند و دیگر دنبال این کار نروند. او به ماشو پیشنهاد می‌کند که راه برادرش را ادامه بدهد و شب‌ها به او در پخش کردن اعلامیه کمک کند. ماشو در دوراهی سختی قرار می‌گیرد.

  آواز کشتگان

رمان«آواز کشتگان»، به قلم رضا براهنی منتشر شده از سوی انتشارات نگاه درباره زندگی شخصیتی به‌ نام محمود شریفی، استاد دانشگاهی است که به‌دلیل نوشته‌هایش علیه حکومت پهلوی به زندان افتاده است. بعد از آزادی‌اش سمت استادی‌ از او گرفته می‌شود و به‌عنوان یک کارمند اداری در دانشگاه مشغول می‌شود. محمود سعی می‌کند دور سیاست را خط بکشد، مطلب تحریک‌کننده ننویسد و فقط به همسر خود سهیلا و دخترش گلناز فکر کند. ولی زندگی عادی برای او ممکن نیست. ساواک همه‌جا او را زیر نظر دارد. دانشجویان به او به چشم یک رهبر نگاه می‌کنند و همکاران و دوستانش از کوچک‌ترین معاشرت با او در هراسند. رمان فضایی بحرانی و پر از جدال دارد، بازگشت به گذشته بسیار به‌موقع و در جای خودش اتفاق می‌افتد و البته نگاه و گذری هم بر قسمتی از تاریخ سرزمینمان دارد. «آواز کشتگان» در 3فصل نوشته شده و در هر فصل نویسنده با شگردهای خاص خود داستان را به‌ گونه‌ای روایت می‌کند که مخاطب با داستان درگیر شود. ‌ رمان «آواز کشتگان» با ساختاری آشفته، بیانگر وقایع دانشگاه تهران، نحوه تعامل یا تعارض استادان با دانشجویان روشنفکر و همچنین عملکرد مأموران ساواک در مسائل مختلف فرهنگی، عقیدتی و سیاسی دانشگاه در دوران قبل از انقلاب اسلامی است. این رمان را می‌توان از نوع رمان‌های تاریخی به‌ حساب آورد و نویسنده در آن به پاره‌ای از حوادث تاریخی قبل از انقلاب پرداخته است.